Taken from a brochure by the same title, which was produced as part of an exhibit held in Legnica, Poland June 27, 1998. Submitted by Jerzy Starzynski, head of the ensamble "Kychera"


English version available here.
Łemkowie i Łemkowszczyzna


Anna i Szymom Choroszczak,
z Boguszy, Nowy Sącz 1890


front cover



Łemkowszczyzna to obszar wciskający się głębokim klinem między polskie i słowackie terytorium etniczne, obejmujący po północnej, polskiej stronie granicy tereny Beskidu Sądeckiego, Niskiego oraz zachodni skrawek Bieszczad lub, przyjmując za podstawę przedwojenny podział administracyjny kraju - południowe części powiatów Nowy Targ, Nowy Sącz, Gorlice, Jasło, Krosno, Sanok i skrawek Leskiego.
Zamieszkiwała ją ludność ruska (nie mylić z rosyjską!) zwana Łemkami. Po raz pierwszy etnonim „Łemkowie" pojawił się najprawdopodobniej na początku XIX wieku. Początkowo było to przezwisko stosowane względem tych Rusinów, którzy używali w swej mowie słowa „łem" (tylko, lecz, ale). Z czasem utraciło ono charakter przezwiska i stało się nazwą neutralną funkcjonującą w literaturze naukowej i popularnej. Również sami Łemkowie, używający do samookreślenia terminu „Rusnak", „Rusin", powoli zaczęli przyjmować tę nową nazwę.

Łemkowska rodzina Koban z Boguszy, Nowy Sącz ok. 1890. (Choroszczaków w broszurce)


Kwestią sporną pozostaje etnogeneza Łemków. Badacze ukraińscy twierdzą, że Łemkowie to szczątkowa ludność pierwotnego osadnictwa ruskiego w Karpatach Środkowych, polscy - łączą ją z falą osadnictwa wołoskiego z XIV - XVI wieku. Sami Łemkowie utrzymują, że są potomkami wschodniosłowiańskiego plemienia Białych Chorwatów.

Wierni przed cerkwią prawosławną w Piorunce, ok. 1935


Równie ożywione spory toczą się wokół tożsamości narodowej i języka Łemków. Aby je zrozumieć należałoby prześledzić dzieje Łemkowszczyzny co najmniej od potowy XIX wieku. Dokonując dużego uproszczenia można powiedzieć, że dzisiejsi Łemkowie prezentują zasadniczo dwie opcje; część z nich uważa się za Łemków i tylko Łemków, ewentualnie podkreśla swe związki z pozostałym terytorium rusińskim w Karpatach i Rusinami Baczwańskimi w Jugosławii, część - za grupę etniczną narodu ukraińskiego, bądź wprost za Ukraińców.
Liczbę ludności łemkowskiej w Polsce szacowano w latach 30. na 100 - 150 tysięcy, liczbę zamieszkałych przez nich wsi na około 170, w zależności od przyjmowanego zasięgu granicy wschodniej Łemkowszczyzny.
Istotną rolę w życiu Łemków odgrywała cerkiew - prawosławna i greckokatolicka. Do dzisiaj pełni ona, obok swej tradycyjnej funkcji, również - kulturotwórczą, i co szczególnie godne podkreślenia - integracyjną.

Święcenie wody (Jordan), Rymanów lub okolice (1935)


Podstawową dziedziną gospodarki karpackich Rusinów było rolnictwo. Ważnym działem pozostawała także hodowla. Trudną na ogół sytuację materialną starano się poprawić dochodami z zajęć pozarolniczych: produkcją mazi i dziegciu (np. Łosie, Bielanka), wytwarzaniem drewnianych przedmiotów użytkowych i pamiątkowych (Leszczyny, Nowica, Kunkowa), obróbką kamienia (Bartne, Przegonina), kowalstwem (Olszyny, Ropa), wikliniarstwem, płóciennictwem.


Sianokosy, Izby ok. 1930


Na całym terytorium etnicznym Łemkowszczyzny dominowało tradycyjne budownictwo drewniane, nierzadko wybielane lub malowane, przybierające szczególnie malownicze formy w cerkiewkach.

Pasterka z Moszczańca fot. St. Leszczycki, ok. 1934


W części mieszkalnej zagrody (chyży) zwracały na siebie uwagę: szeroki piec połączony z piekarnikiem i częścią grzewczą, stół, przyścienne ławy, malowane skrzynie, kołyska, przenośne łóżko, zimą kołowrotek lub warsztat tkacki, a przede wszystkim rząd wiszących ikon.

Malowany dom z Leluchowa fot. St. Leszczycki, ok. 1934


Wnętrze izby w Rychwaldzie. 1934 (ilustracja z ksiażki "Śladami Łemków" wyd. PTTK "Kraj" 1990)


Rodzina Demianowiczów z Brunar, w ubiorach charakterystycznych dla zachodniej Łemkowszczyzny, ok. 1920.


Najbardziej rzucającym się w oczy elementem kultury ludowej były barwne stroje. Ubiór ten nie był jednolity pod względem kroju, barwy i motywów dekoracyjnych, chociaż na całym obszarze Łemkowszczyzny występowały z reguły te same zasadnicze części. W ubiorze kobiecym - płócienna koszula (oplycza), spódnica (kabat), wełniany lub sukniany gorset ewentualnie kamizelka (łajbyk), chustka (facełyk), kurtka (hunia) a zimą krótki kożuszek, skórzane obuwie (kierpci) lub trzewiki (skirni). W ubiorze męskim były to: lniana koszula (koszela), lniane i wełniane spodnie (nohawky, chołośni), kamizelka z sukna (łajbyk), kurtka z sukna (hunia), sukienny płaszcz (czuha), filcowy kapelusz (uhersky), skórzane obuwie (kierpci lub chodaky).

Ubiory Łemków z Wisłoka Wielkiego, Łemkowszczyzna wschodnia, ok. 1930 fot. St. Leszczycki


Dziewczęta z Binczarowej w odświetnych strojach, 1937


Napis na podmurówce w Muszynce, powiat Nowy Sącz "Żegnaj rodzinny domku, żegnaj rodzinna wiosko, żegnaj wiejska młodzieży, żegnajcie wszyscy. Muszynka dnia 4. 46"


Codziennym zajęciom, życiu rodzinnemu towarzyszyły liczne obrzędy, zwyczaje, wierzenia i przesądy. Wywierały one przemożny wpływ na światopogląd Łemków, ich postawy wobec ludzi i przyrody.


Przesiedlenia

Łemkowie byli świadkami i uczestnikami wielu dramatycznych wydarzeń, szczególnie podczas ostatnich dwóch wojen (bitwa pod Gorlicami, walki o Przełęcz Dukielską). Jadnakże ich największą tragedią stały się masowe przesiedlenia z lat 1944--1947. Najpierw, w wyniku umowy o wzajemnej wymianie ludności między Polską a Związkiem Sowieckim, na radziecką Ukrainę wyjechało - dobrowolnie bądź pod przymusem około 70 tysięcy Łemków. Wiosną i latem 1947 roku, w wyniku tzw. akcji „Wisła", na tereny zachodniej i północnej Polski deportowano pozostałych trzydzieści kilka tysięcy. Historyczna Łemkowszczyzna uległa dezintegracji. Wraz z Łemkami z gór odeszły dawne zwyczaje, obrzędy, tradycje, stroje. Stopniowemu niszczeniu ulegała także kultura materialna. Dziś po kilku łemkowskich wsiach nie pozostało śladu. W innych, o bytności dawnych - ruskich mieszkańców, świadczą jedynie przydrożne kapliczki z trójramiennymi krzyżami i baniaste kopuiy cerkwi, zamienionych zwykle na kościoły.Łemkowie, którzy „nie zdecydowali się" na wyjazd do ZSRR trafili przeważnie na tereny Dolnego Śląska, Ziemi Lubuskiej i w okolice Olsztyna. Na zachodzie rozproszono ich po kilka rodzin w gromadzie, maksymalnie kilkaset w powiecie. Pozbawiono prawa do swobodnego poruszania się, zmiany miejsca zamieszkania, zrzeszania, szkolnictwa w języku ojczystym, posług religijnych w obrządku greckokatolickim. Ich przybyciu do nowych miejsc zamieszkania towarzyszyła niechęć, a czasami wręcz wrogość sąsiadów. Do tego wszystkiego dochodziły inne niż w górach warunki techniczno-kulturowe i cywilizacyjne: innego typu zabudowania, inne ich wyposażenie, nowe elementy kultury. Na każdym kroku odczuwali swą obcość i inność Czuli się źle, psychicznie i fizycznie, utrzymywali kontakty w obrębie własnej, bardzo wąskiej grupy.
Wyróżniali się spośród pozostałych osadników zwyczajami, ubiorem, religią, językiem. „Śmiano się z naszych ubiorów, drewnianych wozów, a gdy rozmawialiśmy w swoim języku, wytykano nas palcami. Dzieci wyzywano od bandytów, odmawiano siedzenia w jednej szkolnej ławce" - wspominają po latach.
Z czasem sytuacja uległa zmianie. Zmienili się również sami Łemkowie. Na ile - najlepiej prześledzić na przykładzie Dolnego Śląska.


Karta przesiedleńcza Maksyma Gambala ze wsi Łosie koło Krynicy, lipiec 1947


Zaświadczenie o zwolnieniu z obozu pracy w Jaworznie, Maksym Gambal ze wśi Łosie koło Krynicy, styczeń 1948


Punkt zborny w Grzybowie. Przesiedleńcy ze wsi Bogusza, lipiec 1947


Przesiedleńcy ze wsi Krzyżówka (powiat Nowy Sącz) po rozładunku w Tyńcu Legnickim (powiat Legnica), Lipiec 1947


Łemkowie na Dolnym Sląsku

Według statystyk przesiedleńczych, na terenie Dolnego Śląska, w granicach administracyjnych z 1947 r., osiedlono nieco ponad 21 tysięcy przesiedleńców z akcji „W". Zdecydowana większość, około 80-90% pochodziła z Łemkow-szczyzny.
Do powiatów o największej liczbie ludności łemkowskiej należały: powiat Lubin - 2550, Legnica - 2200 i Wołów - 2800; początkowo, do momentu wtórnych przesiedleń w 1948 r., również Oleśnica.
Wbrew zarządzeniom MZO i MBP, w niektórych wsiach Łemków osiedlano w liczbie znacznie przekraczającej wyznaczone limity. Na przykład w Michałowie, Liścu (powiat Lubin) - po trzydzieści kilka rodzin. Inne większe skupiska ludności łemkowskiej w ówczesnym województwie wrocławskim to: Studzienki, Mojęcice, Stary Wołów, Łososina, Krzydlina i Lubiąż (powiat Wołów); Bukowna, Wysoka, Rudna, Chróstnik (powiat Lubin); kolonia Jaroszówka, Zamienice, Rokitki (powiat Złotoryja); Patoka, Modła, Gromadka (powiat Bolesławiec); Lasowice, Lisowice, Wągrodno, Legnickie Pole i Gniewomierz (powiat Legnica); wsie w okolicach Przemkowa i Szprotawy.
Tam też najdłużej przetrwały tradycyjne łemkowskie zwyczaje i obrzędy - na przykład wesela z udziałem weselnego starosty, wygłaszającego okolicznościowe mowy; barwnego orsza-ku drużbów i druhen, ubranych zazwyczaj w przywiezione z gór stroje; „dziadiwky" - mężczyzny przebranego za kobietę, przyprowadzanego młodemu podczas oczekiwania na pannę młodą lub święta cerkiewne, choćby „kermesze" (odpowiedniki łacińskich odpustów).
W wymienionych powyżej wsiach najłatwiej również odnaleźć przywiezione z gór sprzęty, narzędzia rolnicze, stare fotografie, pamiątki rodzinne.
Przygotowując naszą wystawę myśleliśmy zasadniczo o dwóch sprawach: z jednej strony zależało nam na dostarczeniu zwiedzającym podstawowych informacji o Łemkach i ich małej ojczyźnie - skąd przybyli, jak trafili na tereny Dolnego Śląska; z drugiej - chcieliśmy poszukać odpowiedzi na pytanie - co pozostało Łemkom po 50. latach zamieszkiwania z dala od górskiej Arkadii - Łemkowyny? Z pełną świadomością, po eksponaty na wystawę nie zwracaliśmy się do


Rodzina Chocholaków z Boguszy po przesiedleniu w okolice Oleśnicy, wiosną 1948, fot. Skulski


Lilliana Hurej i Boghan Kapiec członkowie Łemkowskiego Zespołu Pieśni i Tańca "Kyczera" w strojach łemkowskich z Komańczy (wschodnia Łemkowszczyzna) Legnica 1998


Żniwa w Trzmielowie, powiat Lubin, 1948


Wesele "na" Wysokiej, powiat Lubin, ok. 1950


Pierwsze chrzciny w Liścu, powiat Lubin, 1948


Święcenie paschy przed cerkwią w Studzionkach, powiat Lubin, ok. 1970


Łemkowskie dzieci przed szkołą w Jaroszówce, powiat Złotoryja, 1958


Ewa Klimkiewicz, czlonkini Łemkowskiego Zespołu Pieśni i Tańca "Kyczera" z Legnicy w originalnym stroju łemkowskim z zachodniej Łemkowszczyzny. Elementy stroju pochodzą z kilku różnych wsi, chustka i gorset z Mochnaczki (ok. 1915), spodnica i bluzka z Bartnego (ok. 1900, 1935), zapaska z Binczarowej (ok. 1935)


Świadectwo szkolne z 1924 r. Piotr Markowicz, Nowa Wieś, powiat Nowy Sącz


Gliniana miska do spożywania wspólnych posiłków, Wierchomla Wielka, pow. Nowy Sącz, przekazał Stefan Sobczyszak z Olszanicy


Stupa do wyrobu oleju, ok. 1930, Nowa Wieś, pow. Nowy Sącz, przekazała Lubomira Starzyńska


Młyniec (żorna) do mielenia zboża, zachodnia Lemkowszczyzna, ok. 1930, przekazał Piotr Mikulak z Buczyny


Wzory lemkowskich pisanek, motywy łemkowskie (wieś Bogusza) i ślaskie, pisały: Tekla Ślezion i Ewa Wąsacz, obecnie mieszkanki Lubina


Praporec - atrybut weselnego starosty, wykonała Stefania Wolenszczak, wies Ciechłowice, gm. Rudna.


Malowana skrzynia (łada) ze Żmigrodu, ok. 1930, przekazała Maria Klapacz z Bodnarki, obecnie Kunice.


Kołyska (ok. 1920) Żegiestow, pow. Nowy Sącz, przekazał Stefan Sobczyszak z Olszanicy


Justyna Trochanowska, członkini Łemkowskiego Zespołu Pieśni i Tańca "Kyczera" z Legnicy w originalnym stroju łemkowskim, ok. 1930. Strój ze Swiątkowej Wielkiej, powiat Jasło, przekazała Maria Szkimba. Kolowrotek (wizok) do przędzenia wełny i lnu, Wierchomla Wielka, pow. Nowy Sącz, własnosc Marii Keklak z Olszanicy


muzeów ani prywatnych kolekcjonerów „staroci", lecz sami postanowiliśmy ich poszukać w „tradycyjnych" skupiskach ludności łemkowskiej na Dolnym Śląsku.
Nie sprawdziły się pesymistyczne prognozy oponentów wystawy, że na zachodzie nie znajdziemy pamiątek łemkowskiej kultury materialnej sprzed kilkudziesięciu lat. Wśród zebranych i prezentowanych na wystawie eksponatów znalazły się, obok przechowywanych z dużym pietyzmem strojów i „świętych obrazów", także sprzęty gospodarstwa domowego - malowane skrzynie, różnorakie kufry i kuferki, kołyski a nawet łóżko, przywiezione na zachód przez rodzinę Czerepów z Binczarowej. Nie zabrakło także „młynciw" do mielenia zboża, narzędzi do obróbki lnu i wełny, „ramaczy", „prasok" do sera, różnej wielkości i kształtów niecek do wyrobu ciasta, „stupy" do wyrobu oleju, „drituwanych horciw", naczyń.


Wyszywany gorset z Nowej Wsi, pow. Nowy Sącz, ok. 1940 r. własnosc Stefania Jedynak z Rokitek


Wyszywany fartuch (zapaska), wyszywała Olga Czerep, Binczarowa, pow. Nowy Sącz, ok. 1935


Mirka Chanas w kożuszku z Wierchomli Wielkiej, ok. 1940. własność Marii Keklak z Olszanicy


Wyszywana bluzka (oplycza), przód, wyszywała Maria Kuziak, Bartne, pow. Gorlice, ok. 1935


Wyszywana bluzka, rękaw, wyszywała Stefania Jedynak, Nowa Wieś, pow. Nowy Sącz, ok. 1940 r.


"Triod" z 1778 r. własność cerkwi prawosławnej w Lubinie


Drewniany krucifiks, u dołu napis „Pamiatka niewoli. 1917, Talerhoff", wykonał Josafat Krajniak, przekazała Melania Żuk z Lubina


Czasza (II pol. XVII w.) własność cerkwii prawosławnej w Lubinie


Wnętrze cerkwi w Michałowie, gm. Chocianów. 1998


"Wertep w Karpatach" (jasełka) w wykonaniu aktorów Teatru Stowarzyszenia Łemków w Legnicy, 1992


Spośród tych ostatnich wręcz na miano symbolu zasługuje gliniana miska z Wierchomli, przywieziona na zachód przez rodzinę Sobczysza-ków. Jeszcze kilka lat po przesiedleniu służyła ona swoim właścicielom do spożywania wspólnych posiłków. Podobnym symbolem może być drabiniasty wóz z Bednarki (przekazany przez rodzinę Tylawskich z Kunie) z wyrytą na dyszlu datą - 1947 rok.
Życie dawnej Łemkowszczyzny, przesiedlenia i pierwsze lata pobytu na ziemiach zachodnich ilustrują liczne fotografie i stare dokumenty. Zebrany przy okazji wystawy materiał archiwalny liczy kilkaset pozycji. Znajdują się wśród nich prawdziwe białe kruki; na przykład dokumenty Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny, zdjęcie „rządu" Ruskiej Republiki Łemków we Florynce, akt oskarżenia działaczy łemkowskich przez Prokuraturę Wojskową we Wiedniu z 1916 roku czy fotografie rodzinne z końca XIX i początku XX wieku.
Na osobny dział złożyły się eksponaty ilustrujące życie religijne Łemków - XVII i XVIII-wieczne księgi (Tylicz) i naczynia liturgiczne (pochodzenie nieznane), chorągwie cerkiewne (Bartne), używane przy uroczystościach ślubnych korony (Florynka), książeczki do nabożeństw, krzyże i krzyżyki, ikony domowe.


Łemkowski Zespół Pieśni i Tańca „Kyczera" na scenie Centrum Sztuki- Teatr Dramatyczny w Legnicy, 1996


Wystawa przekonuje, iż Łemkowie, aczkolwiek mocno się zmienili, nie zatracili swej etnicznej (narodowej?) tożsamości. O ich obecnej aktywności świadczą nowo wzniesione, w tradycyjnym stylu łemkowskim, cerkwie w Michałowie i Przemkowie, organizowana od kilkunastu lat z dużym rozmachem „Łemkowska Watra" w Michałowie, wielokierunkowa, w tym wydawnicza, działalność Stowarzyszenia Łemków, w końcu duża popularność, i liczne sukcesy ŁZPiT „Kyczera" - organizatora wystawy.


"Łemkowska Watra" w Michałowie, 1995


Organizator wystawy: Łemkowski Zespół Pieśni i Tańca „Kyczera"
Miejsce ekspozycji: Centrum Kultury Łemkowskiej, Legnica, ul. Z. Kossak 5 Aranżacja: Grażyna Humeńczuk, Jerzy Starzyński
Wystawę zrealizowano dzięki finansowemu wsparciu Fundacji im. na Batorego, Ministerstwa Kultury i Sztuki i Urzędu Wojewódzkiego w Legnicy.
Folder: „Łemkowie na Dolnym Śląsku - wczoraj, dziś, jutro?"
Teksty do folderu: Jerzy Starzyński
Fotografie: Franciszek Grzywacz, Stanisław Leszczycki, Piotr Kuziak, archiwum ŁZPiT „Kyczera".
Realizacja folderu: Wydawnictwo "Edytor" Legnica
ISBN 83-907374-8-5

Folder sfinansowała Fundacja im. Stefana Batorego.


Acknowledgements

Page created by Walter Maksimovich


Icon Return to the Lemko Home Page



Document Information

Document URL: http://lemko.org/history/exhibit/index.html/


Original page design and layout by Walter Maksimovich
E-mail: walter@lemko.org


Copyright © LV Productions, Ltd. All rights reserved.


LV Productions

Originally Composed: November 4th, 1998.
Date last modified: Thursday, January 10th, 2008.