Млин над Мостишом
Байка на довши зимови вечери
Трудно юж гнески дотерти до же-рел того старого лемківского млина, котрий іщи до половини 1947-го року стояв міцно над ричком Мостишом і робив услуги околичним ґаздам. Трудно юж гнески повісти в котрим боці быв побудуваний і яки майстрове пустили його в рух.
Іщи в нещасну для лемків яр його велике колесо крутилося цілими днями, лем в неділі і сьвата одпочивало нерухомо. Але і тото не цілком так, бо в горячи недільні пополудня прилітували ту маленки діти, жебися похляпати ярковом водом і поколисати на колесі. На тот час была то солідна забудова, зведена з грубих ялицьових - тесаних кльоцив, прикрита ґонтами. Де-не-де на старим сірим дасі біліли нови латки, вставлени в таки місьця, де протікало, але быв то лем доражній ремонт і в боїску стояло 60 кіп нових ґонтив, поукладаних гарді в клітках. Під стрихом стодоли сушилося три колоди ялицьових дощок, призначених на тоту саму ціль.
Кожде сьлідуюче поколіня ґаздив было сьвідоме того, же за свою ґаздуваня повинно хоц трираз одновити дах над свойом головом і втовди зруби будут стояти віками. Ціла забудова млина мала кшталт букви «П» з великим подвірцьом посередині і з вигідним заїздом од дороги. Мешканя, або загально звана «хижа» была поділена на таки назви: хижа (кухня), комора, сіни, комірка, іздепка (сьвітлиця) і куната. Стодола, котра стояла по другій стороні подвірця, мала зас: причолок, пелевню, боїско, стайню, возивню (часто была іщи дровутня, доставлена до щиту). Обі тоти будови од заходу в тим припадку сполучував власно млин і творив єден ґосподарчо-промисловий корпус. Од сторони рички до млина быв прокопаний ярок (рив), в котрим были вставлени дві деревяни шлюзи, за помочом котрих млинар регулював стан води і його працю. Ярок прелітував в простий лінії през кілька садків млинарьових сусідив, ко-три мали з него тоту вигоду, же не мусіли копати студен, або ходити по воду до оддаленой Мостиши.
Добром стороном млина было і тото, же стояв він близко скрижуваня двох «писарок», котри з півночи і заходу, в двох рижних напрямах провадили на «Венґри». В тот час на Лемківщині, праві же в кождий хижи быв ручний млинец, а в меджевоєнний час декотри газдове пристосували іх до кінних кєратив. Але єсли ходило о ліпшу муку, так званий «питель», то домовим способом не далося єй зробити і треба было користати з ліпшой техніки. Правдивий ренесанс пережив тот млин, як окупацийни влади поконфіскували або побльомбували вшитки млинці, а ґаздам дали
т.зв. «Мелькарти»,
котри гонорував згаданий млин.
Тот млин містився в найважнійшим пункті села, бо зараз лем през дорогу стояла велика Моськова корчма, з розмаїтим іншим крамом. Быв то тот сам Мосько, котрого в 1914-им році царски козаки зв'язали за пейси разом з його братом Іцком і змусили іх скакати през млинарив ярок. По тим «жарті» Mocькови остала памятка на цілежитя - біла плямка медже чорним волосом коло лівого уха.
По стороні закруту стояла державна почта з єдним етагом, в котрий урядував наш лемко Ваньо. Быв то його власний дим, як на тоти часи барз гардий, з двома ґанками. Зараз пред мостом, на так званих «камінцях», стояла так само гарда хижа, цигана Кузьми, котрому на околицю не было ривні в ковальскій штуці. В першу сьвітову війну Кузьму тяжко поранило на таліянским фронті і проте мав кус коротшу єдну ногу, але тото не так аж дуже прешкаджало йому в роботі. Як інваліда воєнний брав невелику пенсию і дорабляв собі не лем молотком, але і смиком на лемківских весілях. То він перший в селі купив собі в 1934-м р. велике радйо на голосник.
В селі, крим згаданих обєктив, была велька мурувана підставова школа, так само мурований громадский дім, в котрим быв триєр до чишчиня сівного зерна, спрянт против пожаровий, два тартаки (єден паровий, другій водний), кооператива, оліярня і до 1930-го року лем єдна красна мурувана церков. Потим поставлено ту другу меншу деревяну, але не з поводу кісноти в старий, лем про релігійний роздир. Од початку тридцетих років до 1947-го істнував ту ривнож мужескій монастир оо. Студитив.
Але вернийме до млина, котрий може не так інтересний, як його млинар - Ілько. Як вшитки інши млини на Лемковині, так і Ільків не мав доброй опінії медже людми, бо все штоси нечисте мусілося в ним діяти. Проходячи в ночи коло того млина, мимо вашой волі, робилося вам якоси терпко на тілі і жеби не попасти в гіршу депресию, треба было вам хоц трираз ся перехрести їй. Не все в пору сьпівали ту когути, якоси страшно гукали і у сови, або пред самим вашим носом миґали шкарадни мешпергачи. Як часом ничю преїзджалисте тади фурман-ком, то коні здавалося без жадной причини (а причина иусіла быти) стригли ухами і зловіщо форкали. Якби не дай Боже в тот час урвалися вам ліци, або вилетіли вам з рук, то коні понес-либи вас просто в парик», над котром быв цминтар з першой войни сьвіто-вой. Страшило в тоти часи не лем коло млина, але і коло Казковой грушки (давно повісився на ній якісий пияк), як і на граници села коло покутного креста, в ксєнжий вільшині, і в дуже інших місьцях. Маєся розуміти, же вшитко-му випни были небіщики, котри за свого житя не жили згідно з законом Божим і по смерти робили розмаїта пакости добрим людям. В тим припадку і млинаре належали до ошустив за несправедливо поберану мірку.
О нич такє не мож было посудити Ілька, бо быв
прикладним хрестиянином
і стисло дотримувався 10 заповіли Божих, а юж Боже уховай не вкрав ни-кому нич, ани за ґрош. Добри жилося Ількови, барз добри. покля село творило єдну згідливу громаду і не было поділене на два ворожи собі обози. Потим Ілько насмотрився на розмаїта сцени аж му в очах темніло, видів не єдно. Видів як недавно згідливи сусіде, гнески на поли метали до себе каміня, през пліт грозилиси мотиками, або скаженом слином плювали собі до очи. Видів як при церкви міцни хлопи билися коликами про церковни дзвони, хоругви, святі ікони, видів не єдно. Наслухався Ілько дост людского «мудруваня» аж му в ухах дзвонило, але в своїй мовчазний вдачи ани не похваляв, ани не ґанив жадних, лем міряв справедливу мірку, прокладав паси на трансмісиї і робив для вшитких єдна-ково добрий «питель».
Што думав Ілько о тим вшитким - нихто не міг збагнути. Найбарже заболіло Ілька тото як видів в своїм млині, як сусід сусідови дискретно розпоров тяжкій міх (ножом), котрий нюс на плечах, і зерно висипалося до под-вірцьового болота. Чув в тот час страшний проклін пошкодуваного і веселий регіт його ворогів. І в тот час в Ільковій голові вродилася збавенна мисель, одстати од вшитких і в своїй власний хижи створити свою, од ни-кого незалежну «церков». З кунати вишмарив вшитки бабски лахи, а з ма-люваной скрині зробив «престил», котрий оклиїв зеленим паперьом. Мусів барз любити зелень, бо і цілу кунату приоздобив тим самим кольором.
В велию св. Йордану, о півночи, з про-руби свого ярку черпнув диничок сьвя-ченой юж води і покропив ньом цілу свою «сьватиню». Убрався в зелений сьващеничий фелон і сьпівав «Во Йордані...». Повідали люде, же Ілько попросив Моська, котрий часто в інтересах іздив по сьвіті, і тот за добри гро-ши привюз му цілий ренамент, потри-бний «капланови». В кожду неділю постив до полудня, сьпівав антифони, кондаки і вшитко тото, што сьпіват ксьондз, дяк і люде. Яливцьовим димом кадив дідови стіни і в великій набожности дякував Богу за хліб і силь.
Люде, як то люде, сміялися з него, робили му розмаїти збитки, а він ім вшитко пробачав і молився за них. Його жена на колінах просила го, жеби того не робив, але то юж нич не помогло. О герезї Ілька довідалися сьвяще-ники обох церков і старалися одтягнути його од того сьватотацтва, але Ілько не сперечався з нима, лем гарді іх просив, жеби залишили його в спокою. За Ількової о ґаздуваня дишло до того, же декотри стари баби посуджували його о найгірше, же підписав свою душу самому Бельцебубови і радили його млин в ночи оминати з далека. Але практично было то неможливе, бо млин стояв медже близкима двома мостами, на двох рижних ричках, котри близко млина впадали до третьой найвекшой.
Так бьіло покля над Лемківщином не засвистали перши кулі другой сьвітовой війни і скрутний Марс нашмарив людям свою «релігію» терору і змусів їх думати реально о Лідіцах, Осьвєнцімі, ци о далеким і мало знаним Сталінграді. Лемків якби дахто напоїв водом з Лети, забьіли не лем тото што вчера їли, але і тото на чимся недавно сварили. Зас по-християнски помагали собі в млині, на поли (забьіли і о Ількових дивних практиках) і співчували собі в розмаїтих родинних нещесцях. Познавали ся на ново і разом на даякій вечирці читали «одкровеніє сьватого Иоана», або студиювали мітични рукописи пророчиці Сабілії. Але ниґде не вичитали того, же як юж прийде спрагнений мир, то будут вшитки вигнани з ридного села і розсіяни по чужих бездорижах. Ой не знали наши лемки, што то правдива вавилоньска неволя, не знали і думали, же така ідилія, добра ци зла, буде тривати вічно. Не раз в наший істориї прилітували ту одкальси морови вітри, і по селах оставали лем холярични цмонтери. Нераз зас зли духи перевішали лемків на дакотрих «Шибеничних Верхах» або сотками видусили їх в далеких Талєргофах.
Але старий русин бьів твердий як карпатскій тис і одроджувався в новим поколіню, як присловлений Фенікс з попелу. Потим зас жили собі в Божий благодати, покля зли духи не шмарили медже них свою смердячу кіст незгоди. А тим часом друга сьвітова война тяглася в нескінченист і Мостиша, як і інши рички на сьвіті, несла в своїх коломутних водах лемківскє горе до спільного кривавого моря. Але война войном, а житя свойом дорогом, і люде по своїй привичці мали і своє особисте житя. Молоди парибци, помимо поліцийной години, дальше о півночи переходили коло млина. Но бо прогвар молодому бортакови до ту пегєерив, в котрим Ілька зробили пастухом. Правдоподибно і при коровах сьпівав набожни псальми і бьів добрим пастиром державного стада. Але не вистарився Ілько на чужим хлібі і вмер несподівано при повніню службових обовязків. Поховали Ілька за державний кошт без жадних гонорив (так ховают «бандитив»).
Но а його душа? Ластивком вилетіла з гришного тіла і атомовом стрилом полетіла на Лемковину до свойого млина. Але не бьіло ту юж гонтовой стрихи, на котрий би одпочила, лем страшни руїни. Полетіла над місце вічного спочинку своїх родичив і дідив, але і ту не бьіло юж зеленого барвінку, ани жадной квітки ци хреста, лем купками росла ту коляча тернина, пекуча коприва, і де-не-де поєдинчий росохатий чортополох. Медже тима символами дикости паслися чиїси корови. Потим довго літала понад риднима полями, лісами, потоками і аж пред самим заходом сонця пролетіла низко понад спінену Мостишу і скрутила до свойого ярку, котрий бьів юж засипаний розмаїтим сьмітьом. Бьіла юж смертельно змучена і хтіла на віки впасти на свої руїни. Але і ту чигав на ню голодний коцуриско. Юж мала впасти в його остри пазури, як нагло почула дивне райскє тепло. То Справедливий Судия змилосердився над ньом і взяв єй в свої небесни тереми, без дальшой земной покути.
- то правдива географічна назва рички в західній Лемковині. Ривнож правдиве єст імя Ілько, бо тоту людину знавєм добри особисто, і не раз з потребом бьівєм в його млині. Мавєм ривнож нагоду дискретно присмотритися його «сьватині» і почути од його близких сусідив більше дечого. З перспективи років, мимо волі насуватся думка, ци часом Ілько не бьів наш лемківскій Сковорода, котрий в своїй простий фільозофії одгородився високим муром ридной хижи од розсвареного села і створив в ній свій сьвіт, в котрим чув ся найліпше? Діогени родятся ридко і звичайно през сучасну цивілізацию уважани сут за диваків.
Маєся розуміти, же Ільків млин розграбили і зруйнували прости люде, котрим в тот час нихто не погрозив навет пальцьом, жеби того не робили. Так пропало дуже наших безцінних памяток і лем пером можна о них спомнути. Повоєнна террористична і шовіністична мафя найвижших державних чинників без пардону сказала лемків на цілковиту асиміляцию, але грубо на нас ся помилили, бо лем декотри слабодухи впали пред нима на коліна і пропали для нашого народу безповоротно. Ано, «де древо рубают, там триски падают». Без офір не можлива єст жадна війна. В основний масі лемки жиют дальше на перекір страшний долі. Жиют активно в «Нашим слові», в «Лемковині» з Білянки, в Зиндранівским музею, в «Лемківскій ватри», в ліцеях і пунктах научаня ридной мови, в обох наших церквах і в інших наших культурних звязках. Жиют і будут жити, покля жиє наш великій українскій нарид. Таємниця нашого безсмертя єст цілком проста. Понад вшитко ціниме нашу ридну лемківску мову, котру николи никому не даме видерти з нашого серця.
Семан Мадзелян
НАШЕ СЛОВО № 8 (1961) 1995.02.19
Return to Lemkos Home Page
Document Information
Document URL: http://lemko.org/lemko/madzelan/mlyn.html
E-mail: walter@lemko.org
Copyright ®2000 LVProductions
|
LV Productions 3923 Washington Street Kensington MD 20895-3934 USA |
Originally Composed: March 7th, 2000
Date last modified: