Co dalej z Łemkami w Polsce? – zachęta do dyskusji.

Jestem Polakiem. Mieszkam w regionie historycznej ojczyzny zarówno Łemków jak i Polaków (Krosno). Stąd moje zainteresowanie sprawami Łemków. Rozumiem sentyment jaki Łemkowie czują do tej ziemi. Polacy mieszkający dzisiaj na Dolnym Śląsku lub Pomorzu Zachodnim taki sam sentyment czują do Lwowa, Stryja, Sambora, Drohobycza i innych miejsc na Kresach Wschodnikach, z których zostali wypędzeni.

Moja rodzina mieszkała tu od wieków. Etnicznie jestem Zachodnim Pogórzaninem. Jestem więc tak samo rdzennym mieszkańcem tego regionu jak Łemkowie. W okolicach Krosna Łemków było zawsze stosunkowo mało i nie było takich krwawych konfliktów narodowościowych jak gdzie indziej. Dlatego łatwiej mi jest patrzeć na te sprawy bez zbytniego zacietrzewienia. Rozumiem, że zarówno dla Łemków jak i Polaków, których rodziny ucierpiały w wyniku antagonizmów narodowościowych chłodne podejście do tych spraw jest bardzo trudne.

Uważam jednak, że dalsze rozdrapywanie niezagojonych jeszcze ran i licytowanie się kto doznał większych krzywd w wyniku drugiej wojny światowej i kto bardziej zawinił prowadzi jedynie do utrwalania wzajemnej nienawiści. Pamiętając o tym, że była bolesna przeszłość, powinniśmy się zgodzić, że błędy były po obydwu stronach a teraz trzeba żyć dalej. Będąc chrześcijanami (wprawdzie różnych obrządków) powinniśmy pamiętać o przykazaniu „Miłujcie nieprzyjacioły wasze", wybaczyć sobie, pojednać się i współpracować. Dlatego, chciałbym wypowiedzieć się w tym duchu i zachęcić czytających ten tekst do dalszej dyskusji na temat przyszłości Łemków w Polsce, i szerzej, stosunków polsko-ukraińskich.

Uważam, że ci Łemkowie, którzy pozostali w Polsce obecnie mają większe szanse na poprawę losu niż ci, których zaraz po wojnie przesiedlono na Ukrainę. Polska jest już krajem NATO i niebawem wejdzie do Unii Europejskiej. Oznacza to, że Polska będzie krajem stabilnym, o bezpiecznych granicach, stosującym standardy europejskie, w tym dotyczące mniejszości narodowych. Od samych Łemków zależeć więc będzie jak wykorzystają możliwości kultywowania swojego dziedzictwa narodowego, języka i kultury, oraz działania na rzecz swojego narodu. W tym kontekście, kluczowym zagadnieniem będzie stosunek polskich Łemków do państwa polskiego.

Moim zdaniem, wzorem dla Łemków w Polsce powinien być stosunek Łemków mieszkających w USA i Kanadzie do państw w których żyją. Łemek, który jest obywatelem USA lub Kanady, musi zachowywać lojalność wobec swojego państwa. Państwo to z kolei pozwala mu na zachowanie jego dziedzictwa narodowego i działanie na rzecz swojego narodu i kraju macierzystego. Oczywiście, pod warunkiem, że nie koliduje to w jaskrawy sposób z interesami USA lub Kanady.

Podobnie, Łemkowie w Polsce muszą zachować lojalność wobec państwa polskiego, bo są i będą jego obywatelami, chyba że wyemigrują. A więc Łemek, obywatel państwa polskiego, jeżeli chce w tym państwie normalnie żyć i rościć pretensje do równouprawnienia, musi być tego państwa lojalnym obywatelem. Nie ma na świecie takiego państwa, które tolerowałoby jakieś działania swoich obywateli, które skierowane byłyby przeciw interesom tego państwa. W zamian za lojalność, Polska może obecnie dać swoim mniejszościom narodowym wszystko z wyjątkiem autonomii. Przykład konsekwencji utworzenia autonomicznego Kosowa jest aż nadto pouczający. Chyba nie chcemy doświadczać takich ludzkich tragedii jak ludność Kosowa.

Dzięki temu, że Polska obecnie pozwala mniejszościom na tworzenie własnych szkół, w których obowiązkowymi językami są zarówno polski, jak i język ojczysty, tworzenie własnych instytucji kulturalnych, dzięki udzieleniu im wszystkich możliwych praw, mniejszości te mogą już teraz poczuć się w tym państwie pewniej i bezpieczniej. Trzeba się tylko zorganizować i wykorzystać te możliwości. Np. mniejszość niemiecka osiągnęła w Polsce bardzo dużo, włącznie z ustawowym zapewnieniem obecności posłów mniejszości niemieckiej w Sejmie. Oczywiście, wynika to też ze wzajemnych stosunków między Polską a Niemcami.

Z drugiej strony, uważam, że państwo polskie powinno być jednak bardziej otwarte na Łemków niż obecnie. Łemek powinien się czuć na Polsce w pełni równouprawniony, powinien też posiadać takie same szanse zajęcia urzędu, nawet wysokiego, jakie przed pierwszą wojną światową miał Polak w Galicji. Moim zdaniem, aby tak się stało, Łemkowie w Polsce powinni zabiegać o poprawę stosunków między Polską a Ukrainą, bo ich sytuacja zawsze będzie zależeć od dobrych czy złych stosunków między tymi państwami. Słusznie, czy niesłusznie, Łemkowie są i będą w Polsce kojarzeni z Ukraińcami. Im stosunki między Ukrainą a Polską będą lepsze, tym lepsza będzie pozycja Łemków w Polsce. I odwrotnie. Kłopoty z renowacją Cmentarza Orląt we Lwowie lub otwarciem Muzeum Słowackiego w Krzemieńcu nie poprawiają stosunku Polaków do Łemków.

Inną sprawą jest praktyczna możliwość zrobienia przez Łemków w Polsce kariery lub majątku. Do tego potrzebne jest teraz w Polsce dobre wykształcenie. Zarówno państwo polskie jak i społeczność łemkowska w Polsce sa jeszcze stosunkowo biedne i dlatego wskazana byłaby pomoc finansowa diaspory łemkowskiej z Ameryki dla szkół łemkowskich w Polsce. Dobre opanowanie przez Łemków technologii informatycznej, języka polskiego i znajomość polskiej kultury jest warunkiem praktycznego, a nie tylko ustawowego równouprawnienia Łemków w Polsce. Jeżeli Łemek nie nauczy się dobrze języka państwowego, to sam siebie będzie dyskryminował w stosunku do innych obywateli państwa. Łemek w Polsce musi być dwujęzyczny. Tak samo jak Łemek w Ameryce, który musi znać angielski, jak każdy inny Amerykanin. W przeciwnym razie będzie żył w ubóstwie, w swoim etnicznym getcie.

Mam nadzieję, że to co napisałem zainspiruje dyskusję wśród niektórych Łemków i Polaków, zorientowaną ku przyszłości. Główna moja myśl sprowadza się do tego, że kluczem do poprawy sytuacji Łemków w Polsce jest praktyczne udowodnienie przez Łemków Polakom, że Łemkowie w Polsce są lojalni w stosunku do państwa polskiego i że aktywnie działają na rzecz poprawy stosunków miedzy Ukraińcami a Polakami. Skoro obecnie wielu Polaków nie ufa jeszcze Łemkom, to muszą być po temu jakieś powody, które trzeba wyeliminować, i to po obydwu stronach. Chyba warto.


Eugeniusz Janicki
Krosno, Polska
ejanicki@rnjsa.com.pl
19 października, 1999 roku.

bear


Local Links:

Icon Return to Lemko Home Page


Document Information Document URL:http://lemko.org/opinions/janicki.html

Page prepared by Walter Maksimovich
E-mail: walter@lemko.org

Copyright © 1999 LV Productions
E-mail: webmaster@lemko.org

© LV Productions  Originally Composed: Tuesday October 19th, 1999
Date last modified: