łemkowie


łemkowszczyzna przed rokiem 1947


Łemkowie są klasyfikowani przez etnologów i historyków jako grupa etnograficzna narodu ukraińskiego, posługująca się dialektem łemkowskim uznawanym za odmianę języka ukraińskiego. Nazwa Łemko powstała w pierwszej połowie XIX w. i miała początkowo charakter przezwiskowy; odnosiła się do tych Rusinów, którzy używali słowa łem (nie istniejącego w dialekcie bojkowskim), sami Łemkowie nazywali siebie najczęściej Rusnakami, lub Rusinami (Duć-Fajfer H., 1991, s. 4). W literaturze naukowej nazwa Łemkowie pojawiła się po raz pierwszy w pracach O.Lewickiego w 1834 r. (Siewierski B., 1992a, s.15). Zarówno wśród badaczy, jak i wśród samych Łemków istnieje kilka sprzecznych teorii na temat ich pochodzenia. Etnografowie i historycy ukraińscy podkreślają wspólne korzenie wszystkich Rusinów, polscy uczeni, a wśród nich prof. R.Reinfuss, wywodzą Łemków od osadników rusko-wołoskich, trzecia koncepcja mówi o nich jako o czwartym narodzie wschodniosłowiańskim pochodzącym od Białych Chorwatów, zamieszkujących do VII w. górne dorzecze Wisły (ibidem, s.10 - 13).

Opierając się na pracach prof. R.Reinfussa można odtworzyć przebieg osadnictwa na terenie Łemkowszczyzny. Pierwsze ślady obecności ludzi na tym terenie pochodzą z X w., świadczą one, że już wtedy nad górnym Dniestrem przebywali ruscy Chorwaci, jednak żadne materiały nie potwierdzają ciągłości osadnictwa między tą grupą a Łemkami. Potwierdzone historycznie osadnictwo, zarówno ze strony polskiej, jak i słowackiej, posuwało się w głąb Karpat bardzo powoli. Pierwsze, w XII w., zasiedlono kotliny sądecką i jasielską. W XIII w. pojawiają się również pierwsze wzmianki o miejscowościach leżących na terenie przyszłej Łemkowszczyzny, są to: Muszyna, Nowe Miasto czyli późniejszy Tylicz i Maciejowa. W XIV w. zaczęły zaludniać się tereny leżące w głębi gór, na terenie przyszłej Łemkowszczyzny; wzdłuż szlaków prowadzących na Węgry rozwijało się osadnictwo polskie, powstały wtedy między innymi.: Dukla, Milik, Binczarowa i Florynka. Wtedy też po raz pierwszy pojawiają się wzmianki o obecności w Karpatach pasterzy wołoskich. Była to ludność koczownicza przemieszczająca się małymi grupami. Ciepłą część roku spędzali ze stadami na pastwiskach górskich, zimę w lasach na równinach. Nie zajmowali się uprawą, nie gromadzili zapasów paszy. W XV w. miała miejsce akcja zasiedlania przyszłej Łemkowszczyzny, przybyła wtedy w Karpaty duża grupa Rusinów, którzy będąc rolnikami wybierali ziemie w dolinach rzek; wraz z nimi osiedlali się i Wołosi. Wkrótce przeważający liczebnie Rusini narzucili Wołochom swój język i tryb życia. Nasilenie osadnictwa wołosko-ruskiego przypada na wiek XVI, wtedy to powstała większość wsi, które dotrwały do aż do XX wieku; zdarzało się, że nowych osadników umieszczano w miejscowościach wcześniej istniejących, lokując je powtórnie na prawie wołoskim. Osadnictwo na tym terenie zakończyło się pod koniec XVI wieku, w jego wyniku powstała grupa etnograficzna należąca do ukraińskiego obszaru językowego i posiadająca wiele cech własnych odróżniających ją od innych grup ukraińskich. Ukształtowała się też wyraźna granica między ludnością polską a ruską, która opisana przez Dionizego Zubrzyckiego w 1849 roku, nie zmieniła się, aż do II wojny światowej (Reinfuss R., 1990, s. 6 - 15).

W okresie międzywojennym Łemkowie zamieszkiwali południowe tereny pięciu powiatów przykarpackich: sanockiego, krośnieńskiego, jasielskiego, gorlickiego i nowosądeckiego (Kwilecki A., 1970, s. 2). Wyznaczenie dokładnych granic terytorialnych Łemkowszczyzny było przez dłuższy czas przedmiotem badań i sporów (prace na tym terenie prowadzili między innymi: A.Toroński, W.Hnatiuk, I.Werchratski, J.Falkowski, B.Paszyński, K.Dobrowolski i R.Reinfuss), przy czym najwięcej kontrowersji budziła granica wschodnia. Badania etnograficzne R.Reinfussa oraz językoznawcze J.Szemłeja, Z.Stiebera i J.Ziłyńskiego doprowadziły do jej wyznaczenia na lini pasm Chryszczatej, Wielkiego Działu i Bukowicy, oraz do wyznaczenia przejściowego terenu łemkowsko-bojkowskiego między Osławą a Sanem. Na zachodzie granica Łemkowszczyzny sięgała aż poza linię Popradu, podchodząc pod Szczawnicę (Duć-Fajfer H., op.cit., s.5 - 6). W tych granicach przed II wojną światową mieszkało ponad 100 000 Łemków, gęstość zaludnienia na Łemkowszczyźnie wynosiła około 50 osób na km2. Była to ludność prawie wyłącznie wiejska, żyjąca w zwartych skupiskach, zajmująca się rolnictwem, hodowlą bydła i gospodarką leśną. Nieliczną przed wojną inteligencję stanowili przeważnie księża grekokatoliccy. Była to społeczność, której kultura daje się opisać przy użyciu modelu tradycyjnej kultury chłopskiej.


akcja "Wisła"


Po drugiej wojnie światowej komunistyczne władze Polski starały się zrealizować plan państwa jednolitego narodowo. Aby do tego doprowadzić, podejmowano liczne akcje przesiedleńcze, w dużej części przymusowe. Na mocy umów międzynarodowych wysiedlano z Polski członków mniejszości narodowych, a sprowadzano w ich miejsce Polaków z terenów, które znalazły się poza granicami kraju. Organizowano również akcje przesiedleńcze na terenie kraju. Taki los spotkał między innymi ludność łemkowską, doprowadzając do rozpadu Łemkowszczyzny jako zwartej terytorialnie grupy etnicznej.

Pierwsza fala przesiedleń z terenów Beskidu Niskiego rozpoczęła się po podpisaniu 9 IX 1944 r. umowy między PKWN a Sowiecką Republiką Ukrainy. Do lipca 1946 r. wysiedlono ponad 480 tysięcy ludności niepolskiej, w tym również Łemków. Ponieważ w zapisie dotyczącym narodowości wysiedlanych nie znalazło się słowo Łemkowie, części z nich - nie więcej niż jednej trzeciej - udało się pozostać w swoich wsiach (Siewierski B.,op. cit., s.16).

Druga akcja przesiedleńcza odbyła się w 1947 roku i objęła wszystkie grupy etniczne narodu ukraińskiego, w tym i Łemków. Jako oficjalny powód przeprowadzenia akcji “Wisła” podawano konieczność pozbawienia Ukraińskiej Powstańczej Armii zaplecza sprzyjających jej wsi, oraz zasiedlenie zachodnich terenów Polski. W rzeczywistości poprzez maksymalne rozproszenie przesiedlanej ludności chciano zniszczyć jej tradycyjną kulturę i doprowadzić do pełnej asymilacji. Potwierdzają to szczegółowe rozkazy dotyczące osiedlania na Ziemiach Zachodnich ludzi wysiedlonych w ramach tej akcji.

Już w styczniu 1947 roku ówczesne władze Polski rozpoczęły przygotowania do akcji wysiedlenia ludności pochodzenia ukraińskiego. Pod koniec marca zaakceptowano szczegółowy plan przesiedleń na Ziemie Odzyskane, a w pierwszej połowie kwietnia ustalono datę dzienną rozpoczęcia akcji “Wisła” na 28 IV 1947 r. W ciągu dwóch miesięcy niemal wszystkich mieszkańców Łemkowszczyzny rozproszono na całym obszarze Ziem Zachodnich (Misiło E., 1993, s. 10 - 35).

Przesiedlenie obejmowało przymusowo całą ludność pochodzenia ukraińskiego, w tym Łemków. Na terenie Łemkowszczyzny wysiedlenia uniknęli tylko nieliczni tam Polacy, ewentualnie rodziny mieszane, o ile były wyznania rzymskokatolickiego. W sporadycznych wypadkach pozostawiano na miejscu osoby ciężko chore. Po wywózce wojsko kilkakrotnie kontrolowało opustoszałe wsie. Wysiedlenia nie można było uniknąć ani przez ukrywanie się w lasach, ani przez próby powrotu.

W myśl instrukcji w dniu wywózki wojsko otaczało wieś, mieszkańców powiadamiano o przesiedleniu i dawano kilka godzin na przygotowanie się do drogi. Rzadziej informowano o przesiedleniu jeden, lub dwa dni wcześniej. Po sprawdzeniu tożsamości wojsko doprowadzało przesiedlanych do najbliższej stacji kolejowej. Tam wydawano karty przesiedleńcze i formowano transporty. Już na tym etapie zaczynał się proces wstępnej selekcji podejrzanych oraz rozpraszania wiosek i rodzin, które rozdzielano najczęściej na kilka transportów, kierowanych w różne strony Ziem Zachodnich. Wszystkie transporty obowiązkowo zatrzymywały się w Oświęcimiu. Tam oficerowie Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego wyławiali z transportów osoby uznane za niebezpieczne lub podejrzane; byli to przeważnie księża grekokatoliccy, przedstawiciele inteligencji oraz działacze narodowościowi. Zatrzymanych, nierzadko nie powiadamiając o tym najbliższych, kierowano do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie. Cała podróż trwała nawet do dwóch tygodni, w tym czasie nikt z przesiedlanych nie wiedział, dokąd jedzie (ibidem, s. 10 - 35).

Po dotarciu do celu, rodziny rozmieszczano po okolicznych wioskach. Poufne zarządzenie Departamentu Osiedleńczego Ministerstwa Ziem Odzyskanych z 31 VII 1947 r. nakazywało jak największe rozproszenie przesiedlanych. Ludność z akcji "Wisła" nie powinna była stanowić więcej niż dziesięć procent mieszkańców wioski, a rodziny określane jako podejrzane, lub szczególnie niebezpieczne, należało osiedlać pojedynczo, osadników należało również rozmieścić równomiernie w danym powiecie, nie bliżej niż 50 km od granicy państwa i 30 km od miasta wojewódzkiego (Misiło E., 1990, s. 5).

W praktyce nie zawsze stosowano się ściśle do tych przepisów. Osiedlano przybyłych po prostu tam, gdzie były wolne gospodarstwa. Niestety Łemkowie przybyli na tereny Ziem Zachodnich jako ostatnia grupa osiedleńców. Latem 1947 r.tylko niewielka część z niezamieszkałych dotąd zabudowań była w dobrym stanie, większość, najczęściej mocno zaniedbana i zniszczona, rozsiana była po lasach, na oddalonych od wsi koloniach, na ziemiach niskiej klasy. Ludzie rozpraszali się więc po okolicy, poszukując zdatnych do mieszkania budynków, poszukując nowych domów.


Łemkowie po akcji "Wisła"


przestała istnieć Łemkowszczyzna jako określona wyraźnymi granicami, spójna kulturowo przestrzeń. Przestała ona również częściowo istnieć w sferze kultu religijnego - rząd zdelegalizował bowiem kościół grekokatolicki w Polsce. Mieszkańcy Łemkowszczyzny zostali nie tylko przymusowo rozproszeni na terenie całych Ziem Zachodnich.Przemieszano ich z osadnikami z innych stron Polski, dla których nierzadko (między innymi za sprawą propagandy wokół akcji “Wisła”) nie było żadnej różnicy między Łemkami, Ukraińcami, banderowcami i mordercami. Nowe tereny były dla Łemków obce nie tylko ze względu na odmienny klimat, krajobraz, typ gospodarki i kultury. Trudno było im się odnaleźć w grupie niechętnie do nich nastawionej, kiedy każdy ruch ograniczało zaszeregowanie do drugiej kategorii ludzi z akcji "Wisła". Na domiar złego zdelegalizowanie kościoła grekokatolickiego pozbawiło większość Łemków możliwości praktyk religijnych, które były częścią ich dotychczasowego życia.

Jeszcze przed rozpoczęciem akcji przesiedleńczych z terenów dawnej Łemkowszczyzny rząd Polski w porozumieniu z władzami ZSRS rozpoczął działania, które doprowadziły do likwidacji w Polsce kościoła grekokatolickiego. Wiosną 1945 roku NKWD aresztowało arcybiskupa Josyfa Slipyja, metropolitę lwowsko-halickiego, wszystkich biskupów grekokatolickich Ukrainy oraz większość kleru z tego terenu. Zwołany do Lwowa wiosną następnego roku synod kadłubowy ogłosił rozwiązanie Unii na Ukrainie, a większość księży grekokatolickich przeszła na prawosławie. W czerwcu 1946 roku UBP przekazał ZSRS grekokatolickich biskupów Przemyśla - Jozafata Kcyłowskiego i Hryhorija Łakota. W trakcie akcji “Wisła” deportowano znaczną część kapłanów grekokatolickich z diecezji przemyskiej, w tym stu trzydziestu z Administracji Łemkowskiej. Pozostałych osadzono w obozie w Jaworznie. 27 VII 1949 roku Skarb Państwa przejął na własność ponad sześćset cerkwi unickich. W tej sytuacji księża grekokatoliccy otrzymali od kardynała Hlonda zezwolenie na tymczasową służbę w obrządku rzymskokatolickim (Siewierski B, op. cit., s. 17 - 18).

Ludność łemkowska, która przed 1947 rokiem zamieszkiwała w gęsto zaludnionych wsiach na terenie dwóch województw, w efekcie deportacji znalazła się we wszystkich powiatach północnej i zachodniej Polski. Stopień jej rozproszenia zilustrować można opisanym przez A.Kwileckiego przykładem wsi Florynka (Kwilecki A., 1974, s.117).W okresie międzywojennym Florynka była jedną z największych osad łemkowskich na terenie Beskidu Niskiego. Po przesiedleniach jej mieszkańcy zostali rozproszeni na terenie całych Ziem Zachodnich, a w ramach opisanych przez A.Kwileckiego dawnych województw zielonogórskiego i wrocławskiego zamieszkiwali w ponad trzydziestu miejscowościach, najczęściej po dwie, cztery rodziny, z wyjątkiem dwóch miejscowości, gdzie zamieszkiwało powyżej dwudziestu rodzin. Z czasem, kiedy umożliwiono Łemkom lokalne migracje, także do większych miast, a później, po roku 1956 części z nich powrót w Beskid Niski, mapa rozproszenia zaczęła się zmieniać. Wciąż jednak większość członków tej grupy żyje w niewielkich skupiskach, w dużym oddaleniu od siebie. Tworzą diasporę, wspólnotę rozproszoną, w której te same przekonania i uczucia nie wiążą ludzi w tym samym miejscu. (…) Jej trwanie jednak pełne jest poszukiwania tożsamości i związanych z tym napięć, przemieszczeń w przestrzeni, podróży w przeszłość, rytmicznych wyjazdów i powrotów do miejsc uznawanych za najbardziej nośne w znaczenia (Szkudlarek T., 1997, s. 154).

Wraz ze złagodzeniem polityki rządu wobec ludności pochodzenia ukraińskiego, w tym również Łemków, po 1956 roku zezwolono na działalność parafii grekokatolickich w ramach struktur organizacyjnych kościoła rzymskokatolickiego. W 1981 roku dokonano podziału na dwa wikariaty generalne: północny, z siedzibą w Warszawie, i południowy, z siedzibą w Legnicy, obejmujący także tereny dawnej Administracji Łemkowskiej.


email