wstęp


temat pracy


Impulsem do rozpoczęcia badań były rozmowy z moją babcią. Po wojnie, jak wielu innych, została zmuszona do zmiany miejsca zamieszkania. Wraz z rodzicami opuściła Wołyń, aby zamieszkać na Górnym Śląsku. Po ponad pięćdziesięciu latach to wciąż Dubno, w którym spędziła pierwsze dwadzieścia lat życia, jest jej najbliższe. Zaczęłam się zastanawiać, jak czują się dzisiaj w miejscu, gdzie mieszkają, inni ludzie zmuszeni niegdyś do porzucenia domu; i czy możliwe jest po jego dramatycznej utracie, odtworzenie w innym miejscu podobnych więzi z przestrzenią, ponowne zakorzenienie się w obcej początkowo rzeczywistości.

Aby poznać odpowiedź na te pytania postanowiłam przeprowadzić badania wśród osób, które doświadczyły utraty domu. Chcąc uzyskać spójny obraz tego doświadczenia postanowiłam zminimalizować różnice wynikające z przebiegu samego wydarzenia. Szukałam grupy osób, które łączyłoby wspólne przeżycie przesiedlenia, w tym samym stopniu przymusowego, które odbyło się w jednym czasie, z podobnego miejsca, w miejsca w równym stopniu odmienne. Uznałam również, że wskazane byłoby, aby były to osoby z jednego pokolenia, w czasie przesiedlenia na tyle dorosłe, aby móc go doświadczyć świadomie. Założyłam także, że aby grupa badana była jak najbardziej spójna, powinny to być osoby o podobnym poziomie wykształcenia, w podobny sposób wyrażające swoje poglądy i mające podobny zasięg kompetencji kulturowej. Spośród przesiedlonych po wojnie grupę w największym stopniu odpowiadającą wyznaczonym kryteriom stanowili Łemkowie wysiedleni w czasie akcji "Wisła"; z Beskidu Niskiego na Ziemie Zachodnie.

Rozmowy z Łemkami doprowadziły mnie do następujących wniosków:
- przed akcją "Wisła"; tworzyli oni kulturę tradycyjną, w której relacje człowiek - przestrzeń zamykają się w ramach dwóch przeciwstawnych sobie kategorii świata swojego i świata obcego, teraz natomiast do kultury tradycyjnej (przynajmniej w wymiarze bycia w przestrzeni) już nie należą;
- mitem, który obecnie porządkuje świat Łemków mieszkających na Ziemiach Zachodnich jest mit raju utraconego, przejęty z kultury wysokiej, według którego cały świat realny jest światem chaosu, natomiast rajski świat porządku został utracony, bez możliwości odzyskania go ponownie;
- ponieważ mit raju utraconego przenosi całą przestrzeń realną do kategorii świata chaosu, nie stosuje się więc już do niej możliwy jedynie w świecie uporządkowanym wyraźny podział na świat swój i świat obcy, pojęcia pojmowane jako wykluczające się kategorie; w związku z tym nie istnieje realnie miejsce, w którym Łemkowie byli by w pełni u siebie;
- kategorie swój i obcy jako pojęcia przeciwstawne znaczeniowo mają zastosowanie jedynie w świecie uporządkowanym, w uniwersum symbolicznym, którym dla Łemków mieszkających na Ziemiach Zachodnich jest mityczna przestrzeń Łemkowszczyzny Utraconej.


metoda badań


W ramach badań odwiedziłam w czerwcu i lipcu 1999 roku jedenaście miejscowości w okolicach Legnicy, były to: Strzałkowice, Komorniki, Olszanica, Chojnów, Jaroszówka, Rokitki, Zamienice, Modła, Trzmielów, Lisiec i Rynarcice. Wyboru wsi dokonałam na podstawie wywiadu z Jerzym Starzyńskim, kierownikiem Centrum Kultury Łemkowskiej w Legnicy, który jest jedną z osób zaangażowanych w aktywizację społeczności łemkowskiej na tym terenie. Dotarcie do najstarszych przedstawicieli tej grupy i przełamanie pierwszych lodów umożliwili mi również Andrzej Peregrym i Krystyna Łuczkowiec, także działający w CKŁ w Legnicy, oraz później - sami informatorzy.

Szukałam osób, które w czasie akcji "Wisła" były na tyle dorosłe, aby świadomie przeżywać utratę domu i konieczność odtworzenia go w nowych warunkach. W związku z tym założyłam, że w 1947 roku osoby te powinny mieć nie mniej niż piętnaście lat, w tym wieku bowiem proces socjalizacji jednostki jest już bardzo zaawansowany, zdążyło się już również dobrze rozwinąć przywiązanie do domu i najbliższej okolicy. Takie założenie spowodowało, że znacznie zawęziła się grupa, wśród której mogłam szukać rozmówców. W praktyce, chociaż głównymi informatorami rzeczywiście były osoby urodzone nie później niż w 1932 roku, a więc spełniające założone kryterium wieku, to do rozmowy często przyłączali się również młodsi członkowie rodziny. Ze wspomnień niektórych osób odtworzyć można także związane z przesiedleniem reakcje, wrażenia i uczucia pokolenia jeszcze starszego.

Badania prowadziłam metodą pogłębionego wywiadu swobodnego (rejestrowanego na taśmie magnetofonowej), prowadzonego miękko, choć zgodnie z przygotowanym wcześniej scenariuszem. W sumie zarejestrowałam dwadzieścia dwie rozmowy, których teksty stanowią podstawę tej pracy; rozmawiałam z trzydziestoma ośmioma osobami (załączony spis informatorów). Zasadniczy schemat wywiadu ustalony był z góry. Rozmowę zaczynałam pytaniem, gdzie moi rozmówcy czują się u siebie, po czym prosiłam o opisanie domu rodzinnego na Łemkowszczyźnie oraz najbliższej okolicy. Następnie przywoływałam temat samego wysiedlenia, osiedlania się na Ziemiach Zachodnich i wrastania w nową rzeczywistość. Potem następowały pytania o próby i chęć powrotu w Beskid Niski oraz o odwiedziny rodzinnych wiosek. Na koniec powracałam do tego, gdzie moi informatorzy czują się u siebie. Starałam się, aby wywiad miał charakter swobodnej rozmowy, umożliwiającej spontaniczne reakcje i wypowiedzi, chciałam uniknąć w ten sposób narzucania badanym własnych kategorii pojęciowych. Często rozmówcy sami kierowali rozmowę na interesujące mnie tematy, mówili z dużym zaangażowaniem, dyskutowali między sobą. Przedstawiając wyniki badań zachowuję w cytatach oryginalną wersję wypowiedzi, przytaczając je w takiej formie, w jakiej zostały zarejestrowane.

Aby móc głębiej wniknąć w interesujący mnie problem przyjęłam również drugie narzędzie badawcze - metodę obserwacji uczestniczącej. W trakcie badań mieszkałam w jednej z wsi, zamieszkałej przez Łemków, uczestniczyłam w nabożeństwach greko-katolickich, obserwowałam życie codzienne mieszkańców oraz elementy kultury materialnej, w których wyraża się stosunek człowieka do otaczającej go przestrzeni. Pozwoliło mi to uzupełnić oraz zweryfikować uzyskany w trakcie wywiadów materiał.


email