dr hab. Aleksander Naumow
profesor UJ i UAM

Ocena pracy doktorskiej mgr Heleny Duć-Fajfer:

Życie literackie Łemków w drugiej połowie wieku XIX
i ną początku wieku XX


Napisana pod kierunkiem Prof. dr. hab. Ryszarda Lużnego obszerna, blisko 300-stronicowa rozprawa znanej łemkowskiej dziataczki kulturalnej i poetki Heleny Duć-Fajfer została poświęcona życiu literackiemu Łemków w okresie od połowy XIX w. do końca I wojny światowej. Jest to pierwsza prezentacja ogólna (s. 258) piśmiennictwa łemkowskiego pierwszych sześciu-siedmiu dziesięcioleci jego w miarę autonomicznego istnienia.

Rozprawa jest napisana w dwóch planach. Pierwszy z nich to plan materiałowy. Doktorantka wykonała tu imponującą pracę - zgromadziła wielką ilość wydan (bo ograniczyła swoje wywody do druków, nie tykając spuścizny rękopiśmiennej i archiwaliów), przebrnęła przez setki bardzo różnych pod względem artystycznym i językowym tekstów, przybliżyla czytelnikowi treść i problematykę wielu z nich, dając krótkie i celne streszczenia, rozsądnie usystematyzowała utwory, podsumowując poszczególne działy oraz całość prezentacji. W tym aspekcie jest to zarys pierwszej części przyszłego podręcznika historii literatury łemkowskiej. Przedstawiono tu więc - jak powiada Autorka - głowne odmiany piśmiennictwa w twórczości łemków, a to: szkice historyczno-etnograficzne, opisy językoznawcze, literaturę wspomnieniowo-pamiętnikarska, literaturę religijną (na mój gust w zbyt małym zakresie), poezję, prozę beletrystyczną, dramat i inne formy sceniczne, literaturę dla dzieci, satyryczną i dydaktyczno-oświatową. Z mankamentów swej pracy Autorka zdaje sobie sprawę, pisząc: Pominięto tu z różnych względów wiele pojedynczych utworów, a także całe działy piśmiennictwa, np. literaturę polityczną, dosyć interesująco rozwijającą się pod piórem łemkowskich twórców. W innych działach, np. w literaturze religijnej, uwzględniono tylko część, tę najbardziej "literacką" twórczości (s. 258). Mimo to otrzymany obraz (...) jest obrazem interesującym ze względu na swą swoistość i wyjątkowość wielu zjawisk, jakie w sobie zawiera (tamże). Cechą charakterystyczną tego obrazu jest swoista aprocesualność, bowiem w omawianym okresie w tym piśmiennictwie inaczej niż w międzywojniu i po II-ej wojnie, nie obserwuje się jakichś zasadniczych pezełomów czy etapów rozwojowych ani w sferze ideowotreściowej ani w sferze formalno-artystycznej (s. 251, zob. 254, por. jednak s. 248: opracowywany materiał jest wynikiem autentycznego procesu literackiego rozwijającego się wśród określonej społeczności ).

Drugi plan to plan ideologiczny, ogólnokulturowy i metodologiczny. Pani Helena Duć jako poetka i krytyk literacki jest przedstawicielką tego nurtu kultury łemkowskiej, który ona sama określa terminem autoprezentacja. Postawa ta jest rozumiana jako demonstrowanie problemów łemkowskich w całej ich rozciągłości i w tonie emocjonalnego nasycenia, jako próba ochrony własnej niezależności kulturowej, czy jako forma obrony przed asymilacją, aktywna postawa twórcza (s. 277). W pewnym sensie postawa ta objawiła się też w rozprawie, choć może bez wspomnianego emocjonalnego nasycenia, w postaci pasji badawczej z dużą dozą należnego obiektywizmu.

Zasadniczym problemem jest sposób wydzielenia fenomenu literatury łemkowskiej z pozostałych ruskich dokonań literackich. Pomijam tu Jej uwagi na temat zakresu pojęcia "literatura", bowiem tytułowe "życie literackie" jest kategorią pojemniejszą, a przy badaniu literatur epoki Odrodzenia Narodowego rzeczywiście nie powinno się ograniczać do utworów o dominującej funkcji estetyczuej i trzymać klasycznych podziałów genologicznych. Najważniejsze dla koncepcji pracy stwierdzenie dotyczy literatury Rusinów galicyjskich. Autorka stwierdza, że nie byłoby potrzeby
wyodrąbniania literatury łemkowskiej od literatury Rusinów galicyjskich, jeśliby nie doświadczenie kolejnych etapów rozwoju (s. 256).
Kryterium odrębności zostaje więc zastosowane retrospekrywnie. Porownując literaturę łemkowską do literatury kaszubskiej, frygijskiej, katalońskiej, walijskiej czy wielu innych regionalaych literatur etnicznych (s. 61) czy widząc analogie z sytuacją kulturową Podlasia i Huculszczyzny (s. 256) p. Duć-Fajfer ustala kryteria łemkowskiej atrybucji piśmienniczej. Jest tu więc przede wszystkim język ludu z Łemkowszczyzny (s. 61) i wtedy początki łemkowskiego piśmiennictwa można dojrzec w XVI w., choć pierwsze świadectwo świadomości odrębności mowy łemkowskiej od języka ukraińskiego i rosyjskiego pochodzi bodaj z 1871 r. (M. Astriab), a proces standardyzacji lemkowskiego języka chyba jeszcze nie został zakonczony. Ciekawą cechą literatury przy tym kryterium jest możliwość czy nawet konieczność przekładu z języka starołemkowskiego na współczesny standard. Drugim zastosowanym kryterium jest przynależność etniczna twórców, przyjęta głownie na podstawie miejsca urodzenia. W zastosowaniu tego kryterium nasza badaczka nie jest odosobniona, bowiem podobnie postępują jej poprzednicy w badaniu literatury Lemków - Wasyl Wawryk i Mychajło Dzwinka. Lemkowska przestrzeń literacka rozciąga się zatem na cały teren deklarowanego przez autorów związku duchowego z Łemkowszczyzną, rozumianą jako zwarty obszar etnograficzny. Pani Duć pisze, że tak czy inaczej, do literatury łemkowskiej może zostać zaliczona twórczość każdego prawie pisarza wywodzącego się ze środowiska łamkowskiego (s. 64), a więc także takiego, który związku duchowego z Łemkowszczyzną nie deklaruje (np. metropolita Josyf i kardynał Sylwester Sembratowyczowie, biskup Julian Pełesz czy redaktor Władymir Szczawyńskij). Pojęcie literatury łemkowskiej Autorka następnie rozszerza o utwory napisane przez twórców łemkowskich w innych językach - cerkiewszczyzna, łacina, niemiecki, polski i języki ruskie - tzw. jazyczije, rosyjski i ukraiński. Decyzję o przynaleności podejmuje w zasadzie badacz, skoro oprócz bezpośredniej lub pośredniej łemkowskiej deklaracji autora, można ją ustalić na bazie wytropionych przez uczonego określonych archetypów i topiki (s. 63).


Dwie decyzje Autorki budzą mój niepokój. Pierwsza to włączenie jazyczija do języków obcych. Wydaje mi się, że powinno ono zostać uznane za język literacki także Lemków na pewnym okresie rozwoju, analogicznie do innych zjawisk dotyczących tzw. wspólnego języka, jakiejś nowej, pocerkiewnosłowiańskiej koine czy raczej kini. Używanie języka wyrastającego z lokalnej tradycji piśmienniczej, odmiennego w planie normatywności od dialektu ojczystego, jest normalnym etapem rozwoju, zwłaszcza w okresie Odrodzenia Narodowego. Również traktowanie ruskiej cerkiewszczyzny jako języka obcego może budzić wątpliwości, ale już nie chcę tu wchodzic na ten grunt, na którym Doktorantka nie musi czuć się pewnie. Ale tu uwaga: nie należy używać po polsku terminu "fonetyka" na określenie zasady fonetycznej pisz jak mówisz. Nie jest natomiast problemem włączanie do narodowego piśmiennictwa utworów obcojęzycznych, zwłaszcza jeśli te inne języki są językami własnego panstwa, rzeczywistego (Austria) czy wyśnionego (Rosja).

Druga sprawa to zbyt łatwe oddzielenie rusińskiej literatury południowokarpackiej (termin karpackorusińska nie jest chyba najszczęśliwszy) od łemkowskiej literatury (północnokarpackiej). Nie wiem, czy powinno się mówić o związkach między dwiema literaturami regionalnymi, czy jednak o dwóch obszarach jednej i tej samej literatury. Obawiam się, że atomizacja w tym wypadku nie jest uzasadniona. Oczywiście, nie oczekiwałbym od Autorki, by do swej i tak obszernej i już skracanej książki dodawała materiał zakarpacki, lecz nie mogę się zgodzić, że modelowo można rozdzielać literaturę wytworzoną przez grupy etniczne uznane za tożsame według kryteriów językowych i etnograficznych (s. 64-65, 256 i in.). Słusznie p. Duć dostrzega problem dotyczący uwzględniania dokonań piśmienniczych twórców na emigracji i w rozproszeniu, ale jest on ważniejszy w okresie następnym niż w omawianym w tej pracy.

Pani Duć-Fajfer ma świadomość, że literatura łemkowska moze być opisana jako typowa literatura pogranicza (s. 66), ale w zasadzie z tej możliwości nie korzysta. Tropiąc fenomen literatury łemkowskiej na tle całokształtu przemian świadomościowych,
kulturalnych, politycznych, religijnych Łemkowszczyzny i
regionu (tamże), świadomie pomija lub pomniejsza znaczenie tych aspektów, które wskazują na hipotetyczność wewnętrznych związków między poszczególnymi faktami literackimi i konsekwentnie dąży do przekształcenia tytułowego życia literackiego Łemków w historię literatury łemkowskiej.

Tak więc zasadniczym zmaganiem Doktorantki nie był sam konkretny materiał literacki i paraliteracki, choć i on dostarczył jej wiele kłopotów, zwłaszcza przez swóją małą dostępność. Główny problem polegał (i wciąż polega, i nie rozwiąże go ani Autorka, ani Jej dostojny Promotor, ani Wysoka Rada) na niemożności precyzyjnego ustalenia przedmiotu badań. Autorka, podobnie jak inni badacze łemkowscy, zastosowała kryteria maksymalne, chyba w jakimś stopniu ekspansjonistycznwe, nałożyła późniejsze stany świadomościowe na kulturową sytuację wcześniejszą, a jednocześnie ograniczyła teren, po którym się porusza do ścisłej etnograficznej Łemkowszczyzny (północnokarpackiej). Swoją koncepcję wcieliła w czyn konsekwentnie, wnosząc poważny wkład zarówno do badań łemkoznawczych jak i wschodo- i europoznawczych, ale także wzbogacając samą kulturę Łemków, której przybyła poważna praca historycznoliteracka, pierwsza o tym zasięgu i znaczeniu. Nie wiem, ilu Lemków było doktorami Wszechnicy Jagiellońskiej, ale p. Duć-Fajfer zasługuje na to bez wątpienia.

Jestem pełen uznania dla pracy, którą Doktorantka wykonała. Zbędne są tutaj zwyczajowe stwierdzenia o samodzielnym i tworczym charakterze rozprawy, gdyż te jej walory są oczywiste. Pragnę podkreślić ogromny wysiłek intelektualny, ktorego wynikiem jest przedłożona książka. Wielka erudycja, głęboka swiadomość metodologiczna tylu skomplikowanych spraw, kompleksowość podejścia badawczego, bardzo dobre opanowanie warsztatu, pełna informacja bio- bibliograficzna i wiele innych zalet calkowicie satysfakcjonują mnie jako recenzenta i jako czytelnika, który zwraca się z apelem o wydanie rozprawy drukiem. Przed wydaniem nie obędzie się bez pracy redakcyjnej, bez usunięcia wielu przykrych literówek, kilku niezręczności stylistycznych, leksykalnych, terminologicznych. Graficznie też trzeba będzie znalezć możliwość zastąpienia serbskiego dż ( ) prawdziwym jat' ( ). Ale to są szczegóły, które nie wpływają na wysoką ocenę pracy.

Podsumowując stwierdzam, że przedstawiona przez mgr Helenę Duć-Fajfer roxprawa pt. Życie literackie Łemków w 2 poł. wieku XIX i na początku wieku XX w mojej opinii spełnia wszystkie wymogi stawiane pracom doktorskim, przeto wnoszę o dopuszczenie Autorki do dalszych etapów przewodu doktorskiego.

Kraków, 17 I 1997 r.

/podpis/
Aleksander Naumow


Icon Lemko Page


Document Information

Document URL: http://lemko.org/magura/scholar/fajfer/elena3.html

LV Productions

Originally composed: September 30th, 1997
Date last modified: Tuesday, June 30th, 1999