Helena Duć-Fajfer


ŻYCIE LITERACKIE ŁEMKÓW W DRUGIEJ POŁOWIE WIEKU XIX
I NA POCZĄTKU WIEKU XX
AUTOREFERAT

Założeniem przedstawionej przeze mnie rozprawy jest ukazanie możliwie pełnego obrazu życia literackiego na Łemkowszczyźnie w pierwszym etapie jej nowożytnego rozwoju, tzn. od momentu wyodrębniania się samoświadomości lokalnej na tym obszarze kulturowym ok. połowy XIX w. do czasu I wojny światowej. Rozprawa ma na celu wypełnienie poważnej luki we współczesnym łemkoznawstwie w zakresie kultury piśmienniczej, jakiej dotychczas poświęcano bardzo mało uwagi. Proces literacki przedstawiony został w szerokim kontekście uwarunkowań społeczno-polityczno kulturowych dziejów Łemkowszczyzny.
Całość pracy podzielona została na trzy części podstawowe, z których pierwsza, zawierająca ogólną charakterystykę Łemkowszczyzny na przestrzeni jej rozwoju historyczno społecznego, przegląd sytuacji kulturalnej Łemków w II połowie XIX i na początku XX w. oraz omówienie kwestii metodologiczno-badawczych, stanowi obszerne wprowadzenie do problematyki zasadniczej. Część II dotyczy meritum zagadnienia tytułowego i zawiera w siedmiu rozdziałach problemowych charakterystykę podstawowych odmian piśmienniczych uprawianych w twórczości pisarzy łemkowskich omawianego okresu. Natomiast część III obok pewnych podsumowań i wniosków ogólnych, dotyczących materiału analizowanego w poprzedzającej ją części, zawiera także skrótowe przedstawienie kontynuacji literackich, dalszego rozwoju piśmiennictwa Łemków w kolejnych etapach ich dziejów, rozszerzając poniekąd wyznaczone w tytule granice chronologiczne w celu ukazania całościowego wymiaru problemu. Do pracy dołączone zostały również noty biograficzne autorów tekstów omawianych w części zasadniczej oraz wykaz literatury wykorzystanej w pracy. Badacz literatury łemkowskiej staje wobec szeregu problemów natury terminologicznej, metodologicznej oraz ideolowej w stosunku do których musi zająć własne stanowisko. Samo wyodrębnienie literatury łemkowskiej jako samodzielnego obiektu badawczego wymaga umotywowania tej decyzji i dookreślenia wprowadzanych pojęć i problemów. Rozpatrywane one muszą być w szerokim kontekście ogólnokulturowym Łemkowszczyzny, w ścisłym powiązaniu z szeregiem zjawisk pozaliterackich, jakie wywierały zasadniczy wpływ na rozwój piśmiennictwa etnicznego Łemków.

Zrodzone jeszcze na fali romantycznych poszukiwań ludoznawczych zainteresowanie Łemkowszczyzną przyczyniło się do utworzenia utrzymującego się do chwili obecnej jednostronnego "ludowego" obrazu tego regionu, nie uwzględniającego wywodzącej się z Łemkowszczyzny i ściśle powiązanej z tym obszarem kulturowym grupy inteligencji zarowno duchownej jak i świeckiej, której działania twórcze w zasadniczy sposób określiły kształt życia kulturalnego Łemków. Twórczość literacka stanowi istotną część tych działań i zdecydowanie zasługuje na uwagę badaczy. W jej wyniku powstał interesujący przykład regionalnej literatury etnicznej konsekwentnie rozwijającej się w kierunku pełniejszego wypracowania swej niezależnej przestrzeni twórczej. Według przyjętych w pracy założeń obejmuje ona całokształt dorobku piśmienniczego autorów łemkowskiego pochodzenia, niezależnie od języka oraz miejsca powstania czy publikacji poszczególnych utworów. W zdecydowanej większości przypadków łemkowskość autora uchwytna jest w samej jego tworczości. Oprócz języka może to być jawna wypowiedz-deklaracja na temat swej przynależności do tejże grupy etnicznej, używanie pseudonimu np. "Łemko", "Łemko-Semko", Łemko z-pid Magury", "Syn Łemka", itp., ale może to byc też wprowadzanie określonej tematyki, realiów łemkowskich, występowanie specyficznych archetypów czy topiki. Ewolucja literatury łemkowskiej zmierza w kierunku podkreślania, eksponowania niepowtarzalności rodzimej przestrzeni kulturowej, jej autonomizacji i specyfikacji, co znalazło wspołcześnie wyraz głównie w całkowitym prawie wyparciu innych języków literackich przez rodzimy dialekt, podlegający kolejnym stopniom standaryzacji i przejmujący filnkcje pełnoprawnego języka literackiego.
W pierwotnym zamierzeniu rozprawa miała obejmowac prawie 150-letni okres rozwoju zycia literackiego Łemków, trzy jego główne epoki: II połowę XIX i początek XX wieku, okres międzywojenny i współczesność. Jednakże zgromadzony przeze mnie material źrodłowy ze względu na swe bogactwo i różnorodnośc zadecydował o ograniczeniu zakresu chronologicznego pracy do pierwszej tylko epoki. Natomiast rozważania metodologiczne prowadzone są w oparciu o materiał całościowy, podobnie też ogólna charakterystyka Łemkowszczyzny podana jest w skrótowym ujęciu historycznym nie ograniczajacym się do jednej tylko, danej epoki. W związku z tym pojawiła się konieczność chociazby najbardziej ogólnego zaprezentowania piśmiennictwa Łemków okresu międzywojennego i powojennego ze wskazaniem na główne kierunki jego ewolucji, co uczynione zostało w końcowej części rozprawy.
Zasadnicza jednak część rozprawy poświęcona jest samej prezentacji materiału literackiego, jaki według mej oceny daje dobry wgląd w najbardziej charakterystyczne zjawiska życia literackiego Łemków drugiej połowy XIX i początku XX w. Dokonana wstępnie systematyzacja zgromadzonych (głównie w wyniku dokonanej kwerendy bibliograficznej ukierunkowanej na poszukiwania w licznych czasopismach wschodniogalicyjskich, penetrację w bibliotekach Polski, Ukrainy, Kanady i USA) materiałów pozwoliła na wyodrębnienie kilku głównych dziedzin oraz odmian piśmienniczej działalności Łemków w interesującym nas okresie. One to posłużyły mi za ramy strukturalne, w obrębie których dokonuję analiz literackich najbardziej reprezentatywnych dla danej dziedziny piśmiennictwa utworów, starając się dokonać też pewnych uogólnień, porównań, podsumowań i ocen. Tak więc w kolejnych rozdziałach prezentuję: 1. Szkice historycznoetnograficzne, 2. Literaturę wspomnieniowo-pamiętnikarską 3. Literaturę religijną 4. Poezję, 5. Prozę beletrystyczną 6. Dramat i inne forrny sceniczne, 7. Literaturę satyryczną i dydaktyczno-oświatową.
W dziale szkicu historyczno-etnograficznego zaprezentowane zostały utwory stanowiące próbę opisania i sprecyzowania specyfiki własnej grupy przez samych Łemków. Oprócz więc typowych szkiców fizjologicznych, historycznych, etnograficznych uwzględniłam tu też opisy językoznawcze, korespondencje lokalne , zapisy miejscowych obyczajów i obrzędów. Są one wymownym przykładem pojawienia się wśród łemkowskiej inteligencji w drugiej połowie XIX w. potrzeby szukania odmienności i podobieństw, przeprowadzania porównań w sferze etniczno-etnograficznej, zapisywania lokalnego folkloru. Znamienne jest używanie już w tak wczesnyrn okresie lokalnej nazwy "Łemko". Godny uwagi jest obszerny, powszechnie znany szkic Aleksija Torońskiego Rusyny-Lemky, powstały juz w 1852 r. szkic Istoriczeskoje sostojanije Namiestniczestwa Muszynskoho....spisanoje Mychaiłom Krynyckym..., a zwłaszcza stanowiący znamienny przykład rodzenia się odrębnej świadomości łemkowskiej polemiczny esej Matwija Astriaba Kilka sliw o łemkiwskij besidi.
W ramach prezentacji twórczości wspomnieniowo-pamiętnikarskiej zostal omowiony obszerny cykl wspomnień Wasyla Czerneckiego Zhadky iz studentskoho i seminarskoho żytia, jego podróż Zhadky iz podoroży w Rym, utwory autobiograficzne i wspomnienia z pielgrzymek Mykołaja Małyniaka, zbeletryzowane wspomnienia Władymira Chylaka i wspomnienia-reportaże Władymira Szczawyńskiego. Dokonane analizy pozwolily uwydatnić różnice pomiędzy ekstrawertywną postawą autorską, charakterystyczną zwłaszcza dla wspomnień Czerneckiego, a postawą introwertywną której piękny przykład dostarczają nam utwory Małyniaka, stanowiące swoisty rodzaj "pamiętników duszy". Zwraca uwagę duża różnorodnośc form wspomnieniowych. Ten typ twórczości, zajmujący ważne miejsce w literaturze łemkowskiej nie tylko omawianego okresu, posiada dużą wartość dokumentalną.
        Literatura religijna stanowi ogromną część dzialalności pisarskiej łemkowskich autorów jako że należeli oni w większości przypadków do stanu duchownego i ten typ twórczości był dla nich najczęściej przejawem aktywności zawodowej. W ramach swej pracy ukazałam tylko cząstkę tej tworczości, tę odznaczającą się największym stopniem "literackości", a w szczególności kazania oraz religijne dzieła polemiczne. Sporo uwagi poświęciłam też czasopismu "Ruskij Sion", które, redagowane przez kolegium złożone w głównej mierze z Łemków, odegrało znaczną rolę w rozwoju twórczości religijnej.
        Rozdział poświęcony łemkowskiej poezji ograniczony został do prezentacji raczej skromnego dorobku twórczego zaledwie czterech autorów. Najbardziej znanym i uznanym poetą łemkowskim owego okresu byl Modest Humeckij - autor wydanego w "jazycziju" tomiku Dumky i dumy oraz polskojęzycznego tomu Poezyje przez Nieznanego, powstałego pod wyraźnym wpływem polskiego romantyzmu. Piękną balladą, Pisnia Oldyny wpisała się w grono poetów Kławdia Ałeksowycz. Ze względu na swój młodzieńczy tomik wierszy Wesniany sny został tu zaliczony również Hryhoryj Hanulak. Wreszcie zaprezentowana została dostępna mi i chyba jedyna ocalała cząstka twórczości obozowej bardzo dobrze zapowiadającego się młodego poety Mychaiła Nesteraka, który zginął na froncie w wieku 22 lat. Skromny i mało znaczący dorobek poetycki łemkowskich autorow zdominowany został natomiast przez znaczne osiągnięcia w dziedzinie prozy beletrystycznej będące wgłównej mierze zasługą wybitnej w skali łemkowskiej indywidualności tworczej - powieściopisarza, autora licznych opowiadań, powiastek, małych form prozatorskich Władymira Chylaka. Jego bogata spuścizna literacka, częściowo zgromadzona w czterotomowym wydaniu książkowym, w większosci jednak rozproszona po wschodniogalicyjskich czasopismach, stanowi świadectwo dużego talentu epickiego autora. Niestety, prawie calkowicie zapomnianego ze względy na język jego utworów - tradycyjne "Jazyczije''. Obok Chylaka w dziedzinie prozy artystycznej wyróżnił się też Aleksij Toroński - autor interesujących opowieści moralistyczno-obyczajowych. Swą prozą historyczna, wpisuje się tu także Wasylij Czernecki. Na szczególną uwagę zasługuje równiez oryginalny dwutomowy cykl nowelistyczny Petra Polańskiego Karpatski noweli. Wydany w Lipsku, utrzymany w duchu modernistycznym cykl, tłumaczony był na jezyk niemiecki i włoski.
Rozwój dramatopisarstwa łemkowskiego wiązał się ściśle z rozwojem działalności teatralnej środowisk kulturalnych aktywnych na obszarze działania łemkowskiej elity twórczej. Chodzi tu głównie o amatorski ruch teatralny propagowany zwłaszcza przez Towarzystwo im. Mychaiła Kaczkowskiego na terenie Galicji wschodniej w środowisku staroruskim, rodzący zapotrzebowanie na proste, krótkie utwory dramatyczne, zawierające odpowiednią moralistyczno-patriotyczna wymowę ideową i przystepną formę, łatwą do zrealizowania na scenach czytelni Towarzystwa. Konsekwentnymi twórcami tego typu form scenicznych byli Olimpij Polański, (autor także bardziej ambitnych dramatów historycznych), Kławdija Ałeksowycz, Hryhoryj Hanulak. Odmienny typ twórczości dramatycznej prezentuje Modest Humecki autor polskojęzycznych dramatów Anhelli czyli walka niewolnikőw oraz Nero czyli wielcy bohaterzy utrzymanych w duchu dramatu romantycznego.
Ostatni rozdział analitycznej części mojej pracy poświęciłam pewnym marginalnym gatunkom i odmianom piśmienniczym współtworzącym kształt życia literackiego Łemków w interesującym nas okresie. Omówiłam tu przykłady twórczości satyrycznej, literatury dla dzieci i młodzieży, eseistyki, wreszcie literatury dydaktyczno-propagandowej.
Wyróżnione i zaprezentowane przeze mnie dziedziny i odmiany twórczości literackiej nie dają rzecz jasna, pełnego obrazu literatury łemkowskiej drugiej połowy XIX i początku XX wieku. Pominęłam z różnych względów wiele pojedynczych utworów, a także całe działy piśmiennictwa, np literaturę polityczną, dosyć interesująco rozwijającą się pod piorem twórców łemkowskich Z innych działów, np. literatury religijnej, uwzględniłam tylko cząstkę, tę najbardziej "literacką" twórczości. Pomimo bowiem znacznego wykraczania poza ramy literatury pięknej starałam sie, prezentowac zwłaszcza te utwory, które cechują się dbałością o piękno stylu pisarskiego, o stronę estetyczną wypowiedzi.
Przeprowadzone analizy pozwoliły mi na dokonanie pewnych podsumowań określających w sposób ogólny najistotniejsze cechy piśmiennictwa łemkowskiego danego okresu. Starałam się również spojrzeć na zaprezentowaną twórczość w kontekście międzykulturowym i ogolnoliterackim, dostrzec ją we właściwym wymiarze literatury etnicznej ze wszystkimi tego uwarunkowaniami i konsekwencjami. Pamiętając, iż za podstawowy wyrożnik omawianej literatury przyjęłam bezpośredni związek jej twórców z kulturą łemkowską, starałam się ciągle mieć na względzie ten kulturologiczny aspekt dokonującego się procesu literackiego.
Niezależnie od ścisłych związków z całością literatury ruskiej w Galicji, warunkowanych zwłaszcza wspólnotą instytucjonalno-organizacyjną życia literackiego, zaprezentowana tworczość literacka Łemków posiada pewne specyficzne tylko dla niej cechy, zapowiadajaące kierunki i tendencje dalszego jej rozwoju, wynikające z cech własnych kultury łemkowskiej oraz sytuacji społeczno-politycznej Łemkowszczyzny. Powstała pod piorem rodzimej inteligencji literatura odzwierciedla w większym lub mniejszym stopniu łemkowską mentalność, tradycyjne zapatrywania, stan świadomości etnicznej, poglądy polityczne, sytuację językową. Szczególnie wyraziste ślady wnikania szeroko rozumianej przestrzeni kulturowo-etnicznej w obszary literackie dostrzeć można w obrębie piśmiennictwa wspomnieniowego i historyczno-etnograficznego. Tutaj właśnie określone i doprecyzowane zostają nie zawsze widoczne gdzie indziej związki autorów z lokalnym wymiarem miejsca ich pochodzenia, ich emocjonalny i intelektualny stosunek do rodzimej kultury, poziom świadomości stopnia odrębności regionalnej Łemkowszczyzny. W nieco odmienny sposób zaistniała rzeczywistosc łemkowska w literaturze beletrystycznej. Zdając sobie sprawę z zasadniczego udziału wyobrazni twórczej autora w kształtowaniu porządku zdarzeń fabularnych i prezentacji innych elementów świata przedstawionego, dostrzegamy zarazem zgodnośc wielu tych elementow z pewnymi zjawiskami ściśle określonej rzeczywistości realnie istniejącej w granicach przestrzennych i ideowych Łemkowszczyzny.
Ta tak mocno uwikłana w uwarunkowania pozaartystyczne literatura wymagała zastosowania specyficznych kryteriów interpretacyjnych i wlaściwej perspektywy badawczej uwzględniającej w odpowiednim stopniu te uwarunkowania. Pragnąc stworzyc jak najpełniejszy obraz życia literackiego Lemków na przestrzeni ponad 60-letniego okresu rozwoju ich piśmiennictwa starałam się uwzględnić mozliwie dużą ilość przykładów aktywności literackiej łemkowskich twórców. Nie zawsze w związku z tym mamy do czynienia z utworami wysokiej jakości artystycznej. Niemiej jednak opracowywany materiał jest wynikiem autentycznego procesu literackiego rozwijającego się wśród określonej społeczności i jako taki wymagał potraktowania go zgodnie ze wszystkimi normami analizy dzieła literackiego. Dlatego tez starałam się zarówno w używanej terminologii jak i w stosowanych parametrach interpretacyjnych zmieścić w ogólnym modelu badawczym przyjetym dla rozważan nad życiem literackim danej epoki i społeczności.
Otrzymany obraz ukazuje nam piśmiennictwo znacznie zróżnicowane formalnie i funkcjonalnie, gdyż obok literatury o nadrzędnej funkcji estetycznej uwzględnialiśmy tu też utwory pisane głównie w celach dydaktycznych, religijnych, poznawczych, mające znaczny udział w formowaniu życia literackiego Lemków danego okresu. Dominującym typem twórczości zarówno pod względem ilościowym jak i jakościowym jest twórczośc epicka określona przeze mnie w odróżnieniu od epiki wierszowanej oraz innych form prozatorskich jako proza beletrystyczna. Są to głównie opowieści, opowiadania, nowele, powiastki, obrazki, sporadycznie powieść. Zdecydowanie przeważają formy krótkie, jednowątkowe, proste kompozycyjnie. Większość z nich to utwory typu społeczno-obyczajowego nacechowane łemkowskim kolorytem lokalnym, pełne treści patriotycznych, często o dążnościach dydaktycznych, przejawiających się w postawie moralizatorskiej bądz satyrycznej twórcy. Inne formy piśmiennicze rozwijały się bardziej skromnie, niemniej jednak wszystkie rodzaje literackie znalazły tu swoją reprezentację, a niektóre gatunki bądź odmiany, np pamietnikarstwo czy literatura podróznicza, uzyskały bardzo interesujące realizacje.
W całości literatura, o której tu mówimy, przedstawia sobą zjawisko oryginalne, interesujące nie tylko dla historyka literatury, ale też szerzej dla historyka kultury, socjologa, etnografa. Na przestrzeni ponad 60-letniego okresu jej rozwoju nie obserwuje się jakichś zasadniczych przełomów rozwojowych ani w zakresie ideowo-treściowym, ani w sferze formalno-artystycznej. Zachowuje ona pewną spójność podstawowych tendencji i dążeń ideowo-artystycznych, które ulegną istotnym zmianom dopiero w zupełnie odmienionej rzeczywistości społeczno-politycznej Łemkowszczyzny okresu międzywojennego.
Istotne jest zagadnienie języka tej literatury. Omawiana tworczość przypada na okres, kiedy rozstrzygał się problem języka literackiego Rusinów galicyjskich. Walka różnych tendencji i koncepcji językowych znalazła też pewne odzwierciedlenie na gruncie piśmiennictwa łemkowskiego. Niemniej jednak tradycyjna ruska orientacja inteligencji łemkowskiej zadecydowały o całkowitej dominacji "jazyczija'' jako języka literackiego jej twórczości. Pewien nieznaczny udział w tworzeniu tej literatury mają tez inne języki: ukraiński, rosyjski, polski, niemiecki, łaciński. Znamienne jest dosyć częste używanie dialektu łemkowskiego, i to nie tylko w partiach dialogowych czy dla oddania kolorytu lokalnego, ale też jako języka narracji odautorskiej.
Spojrzenie na omawiane piśmiennistwo w kontekście ogólnoliterackim pozwoliło mi dostrzec i określić pewne wpływy założeń ideowych oraz wynikających z nich tendencji i konkretnych realizacji literackich okresu romantyzmu i pozytywizmu. Generalnie jednak trzeba stwierdzić, iż literatura łemkowska jako literatura regionalna rządzi się własnymi prawami. Wpływy życia umysłowo-artystycznego Europy docierały tu z opóznieniem jako pewne echa procesów ogólnokulturowych i zasadniczo nie były w stanie zmienić tendencji własnych tej literatury.
Natomiast zagadnienie miejsca literatury łemkowskiej wśród innych literatur słowiańskich wymagaloby całościowego omówienia, z uwzględnieniem dalszych etapów jej rozwoju, w sposób kompleksowy i systematyczny. W swej pracy ograniczyłam się jedynie do wskazania najogólniejszych powiązań i wpływów, a także kierunków, w jakich należałoby prowadzić przyszłe badania w tej kwestii. Jeden z nich powinien koncentrować się na poszukiwaniu pewnych zależności i oddziaływań, jakie wywierane były na dane piśmiennictwo ze strony dużych literatur narodowych, zwłaszcza narodów wschodniosłowiańskich, a także literatury polskiej i niemieckiej jako literatur urzędowo-państwowych. Drugi kierunek badań powinien obejmować bardziej chyba interesujące poszukiwanie związków procesu rozwojowego tej literatury i ogólnego modelu życia literackiego Łemków z takimiż zagadnieniami w literaturze innych analogicznych społeczności etnicznych. Tutaj szczególnie warto odnieść się do obszaru południowokarpackiego i życia literackiego tamtejszych Rusinów, co starałam się w szkicowym zarysie zawrzec równiez w swej pracy.

Dokonane wreszcie na zakończenie mej dysertacji "spojrzenie w przyszłość" na literaturę łemkowską okresu międzywojennego i wspołczesną twórczośc literacką Łemków pozwoliło mi podsumować rozwazania i wnioski zawarte w pracy konstatacją ogólną, uczynioną niejako z perspektywy dnia dzisiejszego. Z perspektywy tej zauważalna jest pewna spojność wewnętrzna procesu historycznoliterackiego rozwijaja,cego się wśród społeczności łemkowskiej. W jego przebiegu można obserwować elementy zasadnicze i niezmienne, które w trakcie podlegania przez literaturę coraz to nowym uwarunkowaniom polityczno-społecznym, jakim poddana była Łemkowszczyzna, zmieniały tylko szatę zewnętrzną, w swej istocie pozostając niezmiennymi. Do takich czynników zaliczyć należy przede wszystkim zaangażowanie społeczne tej literatury, jej aktywny udział w samookreśleniu się etniczno-kulturowyrn społecznosci łemkowskiej, walka o ochronę uniwersalnych wartości rodzimej kultury przed asymilacją, bliski związek z rodzimym folklorem.
Zarysowywanie się i precyzowanie odrębnej przestrzeni literatury łemkowskiej, dostrzeżone juz w XIX wieku, w kolejnych etapach jej rozwoju stanie sie, faktem oczywistym i jak gdyby priorytetowym dla wielu programowo podejmowanych działań literackich. Istotna tu będzie dokonująca się ewolucja języka literatury łemkowskiej - od sporadycznych przypadkow występowania dialektu łemkowskiego w funcji literackiej w XIX w. aż do jego zdecydowanej dominacji wśród innych języków we współczesnej twórczości literackiej Łemków. Literatura łemkowska wypracuje też swe stałe motywy tematyczne z pięknym górskim krajobrazem w tle, z nieurodzajną kamienistą ziemią górską, która jest przedmiotem pragnień każdego Łemka, w sensie dosłownym i symbolicznym, temat nędzy materialnej i bogactwa duchowego, motyw mocniejszego sąsiada i wiele innych toposów uwarunkowanych długoletnim doświadczeniem historycznym i własnym stereotypem. Pomimo podlegania wielu wpływom zewnętrznym, obcym dla wewnętrznej przestrzeni własnej kultury, literatura łemkowska zdołała ukształtować się jako zjawisko specyficzne, niepowtarzalne, odzwierciedlające w wymowny sposób wszelkie doświadczenia dziejowe, jakie były udziałem tej społeczności na przestrzeni ostatniego 150-lecia.


Return to the Introductory Page/Strona Główna

bear


Icon Lemko Page


Document Information

Document URL: http://lemko.org/magura/scholar/fajfer/elena2.html

LV Productions

Originally composed: September 30th, 1997
Date last modified: Tuesday, June 30th, 1999